«پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران» (ایرانداک) در یکم مهر ماه سال ۱۳۴۷ با نام فارسی «مرکز اسناد و مدارک علمی ایران» در برابر نام انگلیسی «Iranian Documentation Center» پایهگذاری شد و پیش از نام کنونی، با نام «مرکز مدارک علمی» در سال ۱۳۵۰، «مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران» در سال ۱۳۷۰، و«پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران» در سال ۱۳۸۴ نیز خوانده شد. پژوهشگاه با نام کوتاه «ایرانداک» شناخته میشود. نام نمادین ایرانداک، «گنج دانش» است و شعار آن، «به از گنج دانش به گیتی کجاست». مأموریت بنیادین ایرانداک بر پایه اساسنامه وبرنامه راهبردی آن؛ پژوهش، مدیریت اطلاعات علم و فناوری، آموزش، همکاری و هماهنگی، و پشتیبانی از سیاستگذاری علم و فناوری است که در سازمانی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری و زیر نظر هیئت امنا انجام میشود.ایرانداک برای استقرار، حفظ و ارتقای مدیریت تداوم کسب و کار؛ استاندارد ISO 22301:2019 را در سال 1403 دریافت کرده است.ایرانداک در سالهای اخیر «مرکز نیکوکاری نوآوری و فناوری ایران» را نیز راهاندازی کرده است.
مدیریت اطلاعات علم و فناوری کشور مهمترین رسالت ایرانداک است. برای تحقق این رسالت ملی «سامانه ملی ثبت پایاننامه، رساله، و پیشنهاده» طراحی و ساخته و تاکنون بیش از یک میلیون و پانصد هزار پایاننامه، رساله و پیشنهاده با همکاری مؤسسههای آموزش عالی کشور در آن ثبت شده است.
«پایگاه اطلاعات علمی ایران» (گنج) نیز با نزدیک به دو میلیون رکورد که بیشترین آنها پایاننامه، رساله و پیشنهاده هستند؛ از بزرگترین و قدیمیترین پایگاههای اطلاعات علمی و فنی کشور با هزاران مراجعه و دهها هزار جستوجو در روز است.
برای جلوگیری از انجام پژوهشهای تکراری در کشور و کمک به پژوهشگران دانشگاهها و مراکز پژوهشی سامانه «پیشینه پژوهش» راهاندازی شده است. این سامانه به دانشجویان تحصیلات تکمیلی و پژوهشگران کمک میکند تا از پیشینه کار خود و موارد مشابه، به ویژه در پایاننامهها و رسالهها آگاهی یابند، از کار دوباره پرهیز کنند و با منابع کنونی درباره پژوهش خود نیز آشنا شوند.
سامانه «همانندجو» در پاسخ به خواست جامعه علمی کشور برای بهبود اخلاق علمی و حمايت از مالكيت فكری و معنوی و همچنين پیشگیری از بدرفتاریهای علمی راهاندازی شده است.
برای توسعه دسترسپذیری دادهها و فرادادههای اطلاعاتی در محیطهای دانشگاهی «فهرستگان منابع کتابخانههای دانشگاهی» راهاندازی شده است. در پاسخ به نیاز پژوهشگران کشور در آسانسازی فرایند پژوهش، سامانه پرسشنامهساز (پُرسا) راهاندازی و در دسترس همه پژوهشگران کشور گذارده شده است.
«پایگاه پیشنهادهای پژوهش در پایاننامهها و رسالهها» (جهت) با استفاده از الگوریتمهای هوش مصنوعی، و با شناسایی خودکار و بازنمایی پیشنهادهایی که در پایاننامهها و رسالهها برای پژوهشهای آینده آمدهاند، جهتدهیهای پژوهشی ارائه شده در این مدارک علمی را در اختیار جامعه علمی قرار میدهد.
تولید ارزش افزوده و اطلاعات پشتیبان و همچنین تحلیل اطلاعات، بخشی دیگر از این مأموریت و سامانههای «دروازه اطلاعات علمی، پژوهشی، و فناورانه ایران» (در)؛ «اصطلاحنامههای علمی و فنی»؛ «واژهنامهها»؛ «شیوهنامه ایران»؛ و «پیکرههای ایرانداک» (ساپا) نمونههایی از آنها هستند.
نسخه چاپی بیش از 340 هزار پایاننامه و رسالة دانشآموختگان کشور (از 1323 خورشیدی تا 1396) و دانشآموختگان ایرانی بیرون از کشور (از 1920 میلادی) به همراه بیشترین طرحهای پژوهشی و گزارشهای دولتی در تنها «آرشیو ملی پایاننامهها و رسالهها»؛ نگهداری میشود.
پژوهش در ایرانداک را دهها عضو هیئت علمی در قالب سه پژوهشکده و نه گروه پژوهشی به انجام میرسانند:
>> پژوهشکده «فناوری اطلاعات» با گروههای پژوهشی مدیریت فناوری اطلاعات؛ سیستمهای اطلاعاتی؛ کسبوکار الکترونیک؛
>> پژوهشکده «علوم اطلاعات» با گروههای پژوهشی اصطلاحشناسی و هستانشناسی؛ زبانشناسی رایانشی؛ علمسنجی و تحلیل اطلاعات؛
>> و پژوهشکده «جامعه و اطلاعات» با گروههای پژوهشی سیاست اطلاعات؛ اخلاق و حقوق اطلاعات؛ مطالعات اجتماعی اطلاعات.
ایرانداک با بهرهگیری از هفت آزمایشگاه تخصصی، بستری مناسب برای انجام پژوهشهای پیشرفته و توسعه فناوریهای نوین فراهم کرده است. این آزمایشگاهها با متخصصان کارآزموده و بهرهگیری از تجهیزات مدرن، نه تنها پشتیبان پروژههای پژوهشی داخلی هستند، بلکه با همکاری صنعت و دانشگاه، نقش کلیدی در حل چالشهای علمی و فناورانه کشور ایفا میکنند.
>> «تعامل انسان و ماشین روبوداک»؛
>> «طراحی سیاست علم و فناوری»؛
>> «رسانههای اجتماعی و حمکرانی دادهها»؛
>> «هوش مصنوعی و تحلیل داده»؛
>> «کودکان و فضای مجازی»؛
>> «علم آزاد»
>> و «پردازش زبان طبیعی».
دستاورد تلاش استادان و پژوهشگران ایرانداک، انجام صدها طرح پژوهشی است که به شکل گزارش، کتاب، مقاله نشریه، مقاله همایش، سخنرانی، و میزگرد نیز ارائه میشوند.
برگزاری جایزه ملی فناوری اطلاعات در بخشهای جایزه «فاب» (فناوری اطلاعات برتر)؛ جایزه شرکتهای فناوری اطلاعات تحولآفرین؛ و جایزه «مبفا» (مدیران برتر فناوری اطلاعات) از دیگر خدمات پژوهشی ایرانداک بهشمار میرود.
ایرانداک دبیرخانه دائمی کنفرانس شهر هوشمند ایران است و تلاش دارد تا فراهمآورنده بستر تعامل مناسب بین بازیگران شهر هوشمند، مدیران شهری، صنعتگران، اندیشمندان، و صاحبنظران و همچنین مجموعههای دانشبنیان برای تکمیل پازل شهر هوشمند در کشور فراهم آورد.
انتشار «پژوهشنامة پردازش و مدیریت اطلاعات» از بخشهای مشارکت ایرانداک در علم جهانی است که با امتیاز کامل و رتبه بینالمللی، جایگاهی شایسته در میان نشریههای این حوزه دارد و در نمایهنامه «اسکوپوس»، «ابسکو»، «آی.اس.سی»، «دوآجی»، و «اس.آی.دی» نیز نمایه شده است.
مرکز رشد، کارآفرینی و نوآوری، برای تجاریسازی دستاوردهای علمی پژوهشگاه و چرخه حمایت از ایدههای فناورانه و نوآورانه تا مرحله تبدیل شدن آنها به محصولات یا خدمات فناورانه، از دیگر فعالیتهای ایرانداک است.
ایرانداک از پنج دهه پیش، هزاران ساعت آموزش حضوری و مجازی را در صدها دوره کوتاهمدت و از سال 1402 برگزاری دورههای مدرسهمحور را برای پژوهشگران سراسر کشور اجرا کرده و موفق به دریافت گواهینامه استاندارد ISO 21001:2018 برای خدمات آموزشی شده است. همچنین از سال 1390 دانشجویان تحصیلات تکمیلی در چندین رشته پذیرفته که گزینش تعدادی از رسالههای آنها در جشنوارههای ملی گواهی بر کیفیت کار پژوهشی دانشجویان ایرانداک است.
از کارهای دیگر ایرانداک در راستای توانمندسازی دانشجویان، استادان و دیگر پژوهشگران در زمینه دانش اخلاق پژوهش راهاندازی «سامانه آموزش و آزمون اخلاق پژوهش» (آوا) است که بر پایه «قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» و با همکاری مؤسسههای آموزش عالی در حال انجام است.
ایرانداک برای پدیدآوران فارسی زبان، «راهنماي استناد به منابع اطلاعات فارسی و انگليسی (شیوهنامه ایران)» را آماده کرده است. این شیوهنامه، روش استنادی نويسندهتاريخ و الگوهای پايه آن را میشناساند که روشی فراگیر و آسان است و چگونگی استناد به منابع گوناگون چاپی و الكترونيكی و نمونههای آن را نشان میدهد.
«پایگاه وب راهنمای نگارش پایاننامه و رساله» (راه) که با پشتیبانی دفتر سیاستگذاری و برنامهریزی امور پژوهشی معاونت پژوهش و فناوری وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری طراحی و راهاندازی شده است، یک شیوه یکسان، جامع، و بهروز در دسترس همه دانشجویان تحصیلات تکمیلی کشور میگذارد که با پیروی از آن، پایاننامهها و رسالههای یکدستی نوشته شوند.
ایرانداک پایهگذار و نهاد هماهنگکننده همکاریهای اطلاعرسانی در ایران است و «فهرستگان کتابخانههای دانشگاهی»؛ «فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران» (دوآجی)؛ «سامانه انتشارات دانشگاهی» (ساد) و «آمار کتابخانهها» (آک) از خدمات ایرانداک در این زمینه است.
ایرانداک با انجمنهای تخصصی ملی مانند «انجمن علمی مدیریت اطلاعات ایران»؛ «انجمن ایرانی مطالعات جامعه اطلاعاتی»؛ و «انجمن کتابداری و اطلاعرسانی ایران» و نهادهای جهانی اطلاعرسانی مانند «فدراسیون بینالمللی انجمنها و مؤسسههای کتابداری» (ایفلا)، «شبکه بینالمللی اصطلاحشناسی» (ترمنت)، «سازمان جهانی اسلامی برای آموزش و پرورش، علوم و فرهنگ» (آیسسکو) و «مجمع جهانی سازمانهای تحقیقات صنعتی و فناوری» (ویترو) نیز همکاری دارد. افزون بر اینها، ایرانداک شبکه همکاری خود را در داخل کشور گسترش داده و عضو کمیته، کارگروه،کمیسیون، و شوراها در سطح وزارتی و ملی شده است.
>> عضویت ایرانداک در «شورای پژوهشگاههای ملی وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری»؛
>> ریاست رئیس ایرانداک در «شورای تأمین منابع علمی وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری» و استقرار دبیرخانه آن در ایرانداک؛
>> ریاست رئیس ایرانداک در «کارگروه ملی تامین منابع اطلاعات علمی» وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و استقرار دبیرخانه آن در ایرانداک؛
>> عضویت رئیس ایرانداک در «کارگروه اخلاق در پژوهش» وزارت علوم، تحقیقات و فناوری؛
>> عضویت رئیس ایرانداک در «کمیته تحول رقومی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری»؛
>> عضویت و دبیری رئیس ایرانداک در «کمیته گسترش و برنامهریزی علم اطلاعات و دانششناسی» شورای گسترش آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری؛
>> عضویت رئیس ایرانداک در «کمیسیون نشریات علمی کشور»؛
>> عضویت رئیس ایرانداک در «کارگروه تخصصی راهبری نمایهسازی نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری»؛
>> عضویت رئیس ایرانداک در «كميته علوم انسانی» مركز تحقيقات سياست علمي كشور؛
>> عضویت رئیس ایرانداک در «کمیته راهبردی ترجمان دانش» معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛
ایرانداک برای آغاز یا گسترش پیوند همکاری در زمینههای گوناگون علمی و پژوهشی، آموزشی، و اجرایی تفاهمنامههای زیادی با نهادهای ایرانی و خارجی برای همكاري امضا كرده است. این تفاهمنامهها به افزایش کارایی و اثربخشی فعالیتهای ایرانداک یاری میرساند.
برای همکاری، هماهنگی، همراستایی، و همافزایی در سیاستگذاری و برنامهریزی و همچنین، گزینش، تأمین، تحویل، و دسترسی به منابع علمی برای افزایش کارایی، اثربخشی، و بهرهوری نظام علمی، پژوهشی، و فناوری؛ شورای تأمین منابع علمی وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری؛ در ایرانداک تشکیل و هماکنون رئیس ایرانداک نماینده و رئیس دبیرخانه کارگروه ملی تامین منابع اطلاعات علمی «وزارت علوم، تحقیقات و فناوری» و «وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی» است.
پشتیبانی از سیاستگذاری علم و فناوری کشور از روزهای نخست در کانون پژوهشهای ایرانداک بوده است و اکنون نیز این پشتیبانی با ارزش افزوده بسیاری انجام میشود و سامانههایی مانند «جایگاه علم، فناوری، و نوآوری ایران در جهان» (نما)؛ «دانش ایران: مشارکت ایرانیان در دانش جهان» (دا)؛ «علمسنجی دانشگاهها و مراکز پژوهشی»؛ و «پایش تاثیر پژوهش در ایران»؛ و «سامانه رتبهبندی رؤیتپذیری» در راستای همین مأموریت هستند. ایرانداک طراح و سازنده «سامانه ملی مدیریت اطلاعات تحقیقاتی» (سمات ملی) نیز بوده که کاری ماندگار در زیستبوم پژوهش کشور است.
ایرانداک ویژگیها و نقشهایی دارد که آن را از دیگر سازمانهای ملی و جهانی همانندش متفاوت میسازند:
>> نزدیک به 60 سال پیشینه و پیشگامی در مدیریت اطلاعات علمی و فناورانه و خدمات اطلاعرسانی؛
>> ترکیب نظر و علم در عرصه علم و عمل؛
>> دارای نمانام ملی و جهانی؛
>> پیشگام در پژوهشهای مدیریت اطلاعات علمی و فناورانه و فناوری اطلاعات؛
>> تمرکز بر فناوریهای نوظهور در علوم و فناوری اطلاعات؛
>> پدیدآورنده ابزارهای تخصصی سازماندهی اطلاعات همانند آنتولوژیها؛
>> نهاد هماهنگکننده تأمین و اشتراک منابع اطلاعات؛
>> واسپارگاه و آرشیو ملی پیشنهادهها، پاياننامهها، و رسالههای کشور؛
>> دارای گنجینه بیهمتای اطلاعات علمی و فناورانه ایران؛
>> کانون دانش و نوآوری در علوم و فناوری اطلاعات؛
>> تاثیر تعیینکننده در مشارکت به زبان فارسی در دنیای علم؛
>> بهبود و گسترش خدمات کتابخانههای دانشگاهی و پژوهشی؛
>> علمسنجی و تحلیل مشارکت و جایگاه علم، فناوری و نوآوری ایران در جهان؛
>> گسترش فناوری اطلاعات؛
>> قطب زیرساخت سختافزاری برای پردازشهای کلان داده و هوش مصنوعی؛
>> پیشگام در عرصه هوش مصنوعی مولد و هوشمندسازی.
پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) پیشگام در عرصه هوش مصنوعی مولد و هوشمندسازی است که در سالهای اخیر چهار مأموریت در حوزه «هوش مصنوعی» تعریف و در برنامههای خود قرار داده است.
>> اولین مأموریت ایرانداک در هوش مصنوعی «تامین محتوای مورد نیاز و ایجاد زمینه برای اهالی کسب و کار پژوهش و فناوری است که در این راستا «سامانه پیکرههای ایرانداک» (ساپا) و «اصطلاحنامههای علمی و فنی» به صورت رایگان در دسترس تمام دستاندرکاران هوش مصنوعی قرار دارند.
>> دومین مأموریت ایرانداک در حوزه هوش مصنوعی «ایجاد زمینه برای ارائه خدمات زیرساختی» است، که با ایجاد آزمایشگاه هوش مصنوعی و توسعه زیرساختهای سختافزاری در مسیر ارائه خدمات زیرساختی به دستاندرکاران و پژوهشگران هوش مصنوعی گام برداشته است.
>> سومین مأموریت ایرانداک در این حوزه مشارکت در سیاستگذاری این فناوری و در اختیار قرار دادن دادههای مربوط به روندها و اَبَرروندهای مرتبط با هوش مصنوعی و تحلیل جایگاه ایران است که از شش دهه پیش در ایرانداک جمعآوری شده و در اختیار تمام مراجع تصمیمگیری و تصمیمسازی قرار گرفته است.
>> چهارمین مأموریت ایرانداک «آموزش و همگانیسازی» است که در قالب دورههای آموزشی و مدارس هوش مصنوعی با حضور افراد خبره و توانمند برگزار شده است. همچنین آزمایشگاه کودکان و فضای مجازی با هدف توانمندسازی ورود نسل جدید به عصر فضای مجازی و هوش مصنوعی راهاندازی شده است.
ایرانداک در راستای مأموریت ملی خود تلاش هدفمندی برای ایجاد زیرساختهای سختافزاری لازم برای ارائه خدمات پردازش سنگین هوش مصنوعی در دانشگاهها و پژوهشگاههای کشور آغاز کرده و در افق ده ساله، آینده خود را به عنوان «سرزمین نوآوری علوم و فناوری اطلاعات ایران» ترسیم کرده است. سالیانه تعداد زیادی از دانشجویان دانشگاههای مختلف برای گذراندن دوره کارورزی و کارآموزی از آزمایشگاههای ایرانداک استفاده میکنند.
