آزمایشگاه علم آزاد

    هدف‌ها

این آزمایشگاه به‌دنبال پیاده‌سازی مفاهیم و کاربست‌های علم آزاد در جامعه علم، فناوری و نوآوری کشور است. از این‌رو، گردآوری، سازمان‌دهی،‌ ذخیره، حفظ،‌ بازیابی، تحلیل، اشاعه و دسترس‌پذیری داده‌های پژوهشی در جامعه علمی کشور در دو سطح ملی و سازمانی مد نظر این آزمایشگاه خواهد بود. 

علم آزاد اجزای گوناگون و متعددی دارد ولی در یک دسته‌بندی عمده که مورد توافق بسیاری از پژوهشگران قرار دارد دربرگیرنده منابع آموزشی آزاد، دسترسی آزاد، هم‌تراز‌خوانی آزاد (آشکار)، روش‌شناسی آزاد، منبع آزاد و داده‌های آزاد است (Woelfe, Olliaro and Todd 2001). البته هسته اصلی فرایند علم آزاد، دسترسی آزاد به داده‌های پژوهشی است.

داده‌های پژوهشی قلب فرایند پژوهش را تشکیل می دهند و گردآوری داده‌ها زمان و هزینه زیادی را نیز طلب می‌کند. در صورتی که امکان دسترسی به این داده ها فراهم شود، می توان از مزایای حاصل از آنها نیز به صورت مناسب استفاده کرد. از جمله ویژگی‌های علم آزاد را می‌توان در دسترس قرار گرفتن یافته‌ها، ابزارها و بروندادهای پژوهش دانست که به ساخت و شکل‌گیری دانش آینده کمک کند.

به بیان دیگر، پیشرفت دانش مستلزم دستیابی به محتواهای تولیدی دانشمندان و پژوهشگران پیشین و مشارکت در برساخت عمومی دانش است (Chan and costa 2005).

یکی از بسترها و حوزه‌هایی که در آن علم آزاد بیشتر از سایر بسترها و حوزه‌ها جلوه‌گر شده و توسط تصمیم‌گیران، سیاست‌گذاران علم و فناوری و متخصصان به‌کار گرفته شده، دسترسی آزاد به پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها (پارسا)[8] است. تعداد زیادی از این موسسه‌ها در سراسر جهان، دسترسی آزاد به پارسا در سطوح سازمانی (دانشگاهی) ملی، منطقه‌ای و جهانی را پیگیری و اجرایی شده است

(Rasuli, Alipour-Hafezi & Solaimani 2018). 

برنامه‌ها

سطوح فعالیت

این آزمایشگاه در سه سطح سیاستی، فناورانه و اجتماعی فعالیت خواهد کرد. از این‌رو، سه لایه‌ای که این آزمایشگاه فعالیت خواهد کرد به شرح زیر خواهد بود:

سطح سیاستی

 » تدوین سیاست‌گذاری ملی و سازمانی برای واسپاری، مدیریت، سازماندهی، دسترس‌پذیری و اشاعه داده‌های آزاد؛

 » تدوین خط‌مشی، نظام‌نامه، آئین‌نامه، شیوه‌نامه و غیره برای مدیریت، سازماندهی، روزآمدسازی، حفاظت و نگهداری، پایش و دسترسی به داده‌های آزاد ملی و سازمانی؛

سطح فناورانه

 » راه‌اندازی، مدیریت و روزآمدسازی پلتفرم ملی و سازمانی داده‌های آزاد (Dataverse, DSpace, Figshare, etc.)؛

 » راه‌اندازی، مدیریت و روزآمدسازی دیگر پلتفرم‌های علم آزاد (داده‌های مجله‌های علمی، هم‌ترازخوانی آشکار، منابع آموزشی آزاد و غیره)؛

لایه اجتماعی

 » شناسایی نیازمندی‌های اخلاقی به‌ اشتراک‌گذاری، استفاده و باز استفاده از داده‌های آزاد؛

 » شناسایی نیازمندی‌های شفافیت در استفاده و باز استفاده از داده‌های پژوهشی؛

پروژه‌ها

1. شناسایی چارچوبی برای مدیریت و به‌اشتراک‌گذاری داده‌های پژوهشی در مؤسسه‌های آموزشی و پژوهشی در ایران: مطالعه موردی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و دانشگاه تربیت مدرس. طرح پژوهشی مصوب پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک). (در دست انجام)؛

2. شناسایی نیازمندی‌های پیاده‌سازی پژوهش آزاد برای پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک). پایان‌نامه کارشناسی ارشد (دانشگاه خوارزمی) (در دست انجام)؛

3. شناسایی نیازمندی‌های فنی و اجرایی مدیریت داده‌های پژوهشی آزاد در نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای ایران (در دست اقدام)؛

4. راه‌اندازی رصدخانه علم آزاد ایران (در دست اقدام)؛

5. طراحی واسپارگاه ملی داده‌ها و منابع اطلاعاتی پژوهشی کشور (در دست اقدام)؛

6. شناسایی و اولویت‌بندی مهم‌ترین چالش‌های اخلاقی، سیاستی و مدیریتی به هم‌رسانی داده‌های پژوهشی به روش نظام‌مند و فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. (دانشگاه قم).

گزارش فعالیت‌ها

مدرسه آموزشی

 

کرسی علمی ترویجی

 

دریافت فایل ارائه

درخواست برای مقاله

 

Open Science Advancements in Developing Countries: Ideas, Experiences, and Trends in Research Data Management (RDM)

 

 

    راهبران و همکاران

 »» همکاران اصلی

 »» شورای علمی 

• دکتر اسماعیل وزیری
• دکتر محمد زره‌ساز
• دکتر سعیده اکبری داریان
• دکتر محبوبه قربانی
• دکتر رسول زوارقی
• دکتر اکبر مجیدی
• دکتر محمود خسروجردی
• آقای سید ابراهیم عمرانی
• دکتر عبدالحسین فرج پهلو
• دکتر سید مهدی طاهری

 »» کارآموزان

• مبارکه آجدانی- راه‌اندازی-سیاست‌گذاری (تیر تا آبان 1403)
• هستی طاهری- سیاست‌گذاری-رصدخانه (مهر تا دی 1403)
• سارا علی‌سواری - تولید محتوا- رهنمودها و نمونه‌ها (1 مهر تا 30 بهمن)
• مائده کباری - تولید محتوا- رهنمودها و نمونه‌ها (1 مهر تا 30 بهمن)
• فاطمه رحیمی - تولید محتوا- رهنمودها و نمونه‌ها (1 مهر تا 30 بهمن)

»» دبیرخانه

• مبارکه آجدانی (خرداد تا اسفند 1403)

    رهنمود، سیاست و خط مشی

   سامانه‌ها و پلتفرم‌ها

جنبش علم آزاد بر پایه تعریف یونسکو، رویکردی برای شفاف‌سازی فرآیندهای علمی به روی مشارکت عمومی، اشتراک‌گذاری زودهنگام، و دسترسی آزاد به دانش است (UNESCO, 2021). این جنبش مستلزم ایجاد زیرساخت‌های مناسبی است که افزون بر ذخیره‌سازی، به سازماندهی، کشف، دسترسی، و حفظ بلندمدت داده‌های دیجیتال بپردازند و قلب این زیرساخت را واسپارگاه‌ها تشکیل می‌دهند. واسپارگاه‌های داده‌ها و منابع اطلاعاتی پژوهشی، نظام‌هایی هستند که با به‌کارگیری چارچوب‌های فنی، مدیریتی و سیاستی، امکان گرد‌آوری، مدیریت، نمایه‌سازی، حفظ و ارائه دسترسی به مجموعه‌ای از منابع دیجیتال را فراهم می‌سازند (Lynch, 2003). کارکرد این واسپارگاه‌ها افزون بر ایجاد  آرشیو و پایگاهی برای داده‌ها با تخصیص شناسگرهای پایدار اصالت و کیفیت داده‌ها را تضمین می‌کند و با رعایت اصول فِیر (جستجوپذیری، دسترس‌پذیری، میان‌کنش(تعامل)پذیری و بازاستفاده‌پذیری)، بنیان‌های ارتباط علمی نوین را می‌سازند (Wilkinson et al., 2016). آشنایی با ماهیت، ویژگی‌های کلیدی، و جایگاه هر یک از این ابزارها در چشم‌انداز علم آزاد، نه تنها به پژوهشگران در انتخاب بهترین ابزار برای نیازشان کمک می‌کند، بلکه به سیاست‌گذاران، واسطان (همچون کتابداران) و مدیران پژوهشی در طراحی و پیاده‌سازی زیرساخت‌های پژوهشی کارآمد و آینده‌نگر یاری می‌رساند.

 این ابزارها و فناوری‌ها را عموماً می‌توان در سه رده کلی دسته‌بندی کرد: 

1. واسپارگاه‌های نهادی و عمومی: متمرکز بر آرشیو و نمایش دستاوردهای یک مؤسسه یا جامعه علمی. 

2. واسپارگاه‌های تخصصی: طراحی‌شده برای انتشار، اشتراک‌گذاری و استناد به داده‌ها. 

3. ابزارهای مدیریت فرآیند پژوهش: برای سازماندهی منابع، استناددهی و شبکه همکاری‌های علمی. 

در این بخش، هفت ابزار و سامانه محوری و پرکاربرد که هر کدام نماینده‌ای شاخص از یکی از این رده‌ها هستند، به تفصیل معرفی می‌شوند. آشنایی با ماهیت، ویژگی‌های کلیدی، و جایگاه هر یک از این ابزارها در چشم‌انداز علم آزاد، نه تنها به پژوهشگران در انتخاب بهترین ابزار برای نیازشان کمک می‌کند، بلکه به سیاست‌گذاران، کتابداران و مدیران پژوهشی در طراحی و پیاده‌سازی زیرساخت‌های پژوهشی کارآمد و آینده‌نگر یاری می‌رساند. 

واسپارگاه‌ها و پلتفرم‌ها:

» دی اسپیس (DSpace)

» ای پرینتس (EPrints)

» دیتاورس (Dataverse)

» دریاد (Dryad)

» زنودو (Zenodo)

» فیگ‌شر (Figshare)

» مندلی (Mendeley)

منابع:

Lynch, C. A. (2003). Institutional repositories: Essential infrastructure for scholarship in the digital age. portal: Libraries and the Academy, 3(2), 327-336.

UNESCO. (2021). UNESCO recommendation on open science. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000379949

Wilkinson, M. D., Dumontier, M., Aalbersberg, I. J., Appleton, G., Axton, M., Baak, A., ... & Mons, B. (2016). The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship. Scientific Data, 3(1), 1-9.