مطالعه مفاهیم اسناد دیوانی دوره قاجار تا پایان عهد ناصری با هدف مقوله‌بندی و برقراری روابط اصطلاح‌نامه‌ای

هدف: مطالعه مفاهیم اسناد دیوانی دوره قاجار تا پایان عهد ناصری با هدف مقوله‌بندی و برقراری روابط اصطلاح‌نامه‌ای.

روش/ رویکرد پژوهش: روش پژوهش حاضر، تحلیل محتوای کمی و کیفی است. در این روش، ابتدا منابع معتبر تاریخی و دسته اول دوره قاجار مطالعه و بررسی شد و مفاهیم موضوعی اصلی دیوان‌سالاری دوره قاجار تا پایان عهد ناصری شناسایی شد. سپس با تحلیل محتوا و چکیده اسناد دیوانی دوره قاجار تا پایان عهد ناصری در پایگاه اسناد آرشیو ملی ایران، مفاهیم موضوعی اصلی و فرعی همراه با فراوانی مقوله‌ها و زیرمقوله‌های موضوعی بر اساس پشتوانه سندی و انتشاراتی استخراج شد.

یافته‌ها و نتیجه‌گیری: از 19771 زیرمقوله به دست آمده از اسناد دیوانی، القاب و مناصب دیوانی با 6895 زیرمقوله (34/9 درصد)؛ اصطلاحات دیوانی با 6811 زیرمقوله (34/2 درصد)؛ نهادهای دیوانی با 3445 زیرمقوله (17/4 درصد)؛ عناصر و گونه‌های اسناد دیوانی با 2620 زیرمقوله (13/3 درصد) شناسایی شد. مفهوم القاب و مناصب دیوانی، پربسامدترین مفهوم از مفاهیم اصلی اسناد دیوانی است. این مفهوم در پنج مقوله و 167 زیرمقوله دارد شامل: مقوله القاب و مناصب مالی ـ دیوانی (34/6 درصد)؛ مقوله القاب و مناصب دیوانی (22 درصد)؛ مقوله القاب و مناصب نظامی ـ دیوانی (21/56 درصد)؛ مقوله القاب و مناصب دیوانی ـ دیوانی (12/55 درصد) و مقوله القاب و مناصب شرعی ـ دیوانی و قضایی ـ دیوانی (9/25 درصد)؛ مناصب مستوفی، مستوفی‌الممالک، صدراعظم، ملا، فراسون از پربسامدترین نمایه‌های (زیرمقوله‌های) مفهوم القاب و مناصب دیوانی به شمار می‌آیند. تمام نمایه‌های موضوعی مفاهیم اصلی اسناد دیوانی با یکدیگر روابط اصطلاح‌نامه‌ای دارند. پربسامدترین مفهوم اسناد دیوانی یعنی القاب و مناصب دیوانی بیشترین ارتباط اصطلاح‌نامه‌ای را با نمایه‌های موضوعی مفهوم نهادهای دیوانی دارد.