میزان رعایت حق‌مؤلف توسط دانشجویان در بهره‌گیری از منابع اطلاعاتی دیداری

هدف: تعریف بنیادی سواد دیداری، توانایی خواندن، نوشتن و ایجاد عناصر دیداری است. این مهارت شامل ارزیابی و درک سوابق دیداری است که برای متخصصان علم اطلاعات و پژوهشگران در مدیریت و تفسیر مؤثر تصاویر بسیار مهم است. سواد دیداری به گروهی از توانایی‌های بینایی اشاره دارد که یک انسان می‌تواند با دیدن و هم‌زمان داشتن و ادغام سایر تجربیات حسی ایجاد کند. همچنین، سواد دیداری به توانایی تفسیر و استفادۀ موفق از تصاویر اشاره دارد. سواد دیداری یک گفت‌وگوی مداوم دربارۀ تصاویر، عکس‌ها، نگاره‌ها، نمادها و به‌طورکلی تصاویر است. همچنین زمینه‌ای برای مطالعه و تمرین که نحوۀ مشاهده و تفسیر تصاویر و شیوۀ استفاده از نمادها و عکس‌ها برای انتقال معنا را بررسی می‌کند. با استفادۀ گسترده از تصاویر در رسانه‌های مختلف و منابع اطلاعاتی و توسعۀ فناوری‌های دیداری، در حال حاضر کاربران رسانه تا حد زیادی با اطلاعات دیداری مواجه شده‌اند. لازم به ذکر است که سواد دیداری مفهومی بین‌رشته‌ای است و نقش مهمی در آموزش عالی ایفا می‌کند. استفادۀ دانشجویان از مهارت‌های سواد دیداری در دانشگاه‌ها نقش مهمی در فعالیت‌های عملی آن‌ها دارد. این پژوهش به بررسی نقش سواد دیداری در رعایت حقوق مالکیت فکری در استفاده از منابع اطلاعاتی می‌پردازد.
روش‌: روش پژوهش پیمایشی – تحلیلی است. جامعۀ آماری 41 نفر از متخصصان موضوعی دانشگاهی هستند که درزمینۀ سواد دیداری آگاهی و اطلاعات دارند. ابزار گردآوری اطلاعات پرسش‌نامۀ محقق‌ساخته بود که روایی آن به شیوۀ روایی صوری بازنگری و اصلاح شد. پایایی پرسش‌نامه به روش آماری آلفای کرونباخ تحلیل شد و میزان 0/831 برای آن به دست آمد. برای سنجش نرمال بودن داده‌ها از آزمون کالموگروف - اسمیرنف استفاده شد. این آزمون نشان داد که داده‌ها از توزیع نرمال برخوردار هستند. پرسش‌های پرسش‌نامه در مورد مسائل مربوط به کپی‌رایت و حقوق مالکیت فکری بود که به جنبه‌های مختلف این حوزه می‌پرداخت.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد که ارزیابی شاخص‌های «میزان پایبندی دانشجویان به اصول اخلاقی در استفاده از منابع تصویری»، «میزان پایبندی دانشجویان به مسائل حقوق مالکیت فکری در استفاده از منابع تصویری» و «میزان استناد در استفاده از منابع تصویری» کمتر از حد متوسط است. همچنین مشخص شد که دانشجویانی که با سواد دیداری آشنا هستند، دانش محدودی دربارة مسائل حقوق مالکیت فکری داشتند؛ بنابراین لازم است آموزش‌های مناسبی در این زمینه برای آن‌ها برگزار شود.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد که انجام کارهای آموزشی و توان‌بخشی در این زمینه‌ها مناسب است که شامل این موارد می‌شود: حریم خصوصی، رعایت اصول اخلاقی دربارة تولید، استفاده و اشتراک‌گذاری تصاویر؛ آشنایی با مؤلفه‌هایی مانند نقش سانسور و درک ابعاد آن، آشنایی با روش‌های اخلاقی مناسب هنگام دسترسی، استفاده و ایجاد تصاویر، دانستن محدودیت‌های مرتبط با مجوزهای استفاده از تصویر؛ استناد به ایجادکنندة تصویر؛ پیروی از بهترین شیوه‌های قانونی و اخلاقی و نیز آموزش استانداردهای سواد دیداری. همچنین شایسته است دانشگاه‌ها برای استفاده از تصاویر و دیداری‌ها به ابعاد مختلف حقوق مالکیت فکری توجه کرده و در انتشار آثار علمی به این جنبه‌ها اهمیت بیشتری دهند.