امکان سنجی شناسایی هوش مصنوعی به‌عنوان «شخص» در حقوق ایران

در دو دهه اخیر، توسعه سریع هوش مصنوعی از مهم‌ترین تحولات حوزه فناوری بوده است. سامانه‌های مبتنی بر یادگیری ماشین (machine learning)، شبکه‌های عصبی عمیق (deep neural networks) و ابزارهای مولد محتوا (generative systems) توانایی‌هایی فراتر از ابزارهای سنتی یافته‌اند. این تحول نه‌تنها در عرصه‌های فنی و اقتصادی، بلکه در عرصه حقوق نیز پرسش‌هایی اساسی ایجاد کرده است: چه کسی مسئول تصمیم‌های هوش مصنوعی است؟ آیا چنین سامانه‌هایی می‌توانند حقوق و تکالیف مستقل داشته باشند؟ و آیا می‌توان آن‌ها را به‌عنوان اشخاص حقوقی جدید شناسایی کرد؟
بررسی‌ها نشان می‌دهد شخصیت حقوقی همواره مفهومی قراردادی (construct) و منعطف بوده، به موجودیت‌های غیرانسانی متعددی، از جمله شرکت‌های تجاری، معابد، بت‌ها و حتی رودخانه‌ها اعطا شده است. با این حال، نظریه‌های مختلفی برای شخصیت‌بخشی به هوش مصنوعی مطرح شده، از جمله شخصیت الکترونیک (electronic personhood)، شخصیت حقوقی موقت (temporary legal personality)، عاملیت حقوقی (legal agency) نظریه پلکانی.
هدف این پژوهش، پر کردن شکاف نظری موجود در ادبیات موجود درباره ماهیت حقوقی هوش مصنوعی است؛ با این پرسش محوری که آیا می‌توان هوش مصنوعی را به‌عنوان «شخصی تازه» در کنار اشخاص حقیقی و حقوقی به رسمیت شناخت؟ برای پاسخ به این پرسش، نخست مفهوم شخصیت حقوقی و تحولات تاریخی آن بررسی می‌شود، سپس نظریه‌های مختلف شخصیت‌بخشی به هوش مصنوعی تحلیل و نقد می‌گردد و سرانجام با بهره‌گیری از متون حقوقی و قانونی در دسترس (به زبان انگلیسی) در برخی کشورهای تابع نظام حقوقی کامن‌لا، نظام رمی-ژرمنی، اتحادیه اروپا و حقوق ایران و نیز اسناد منطقه‌ای و بین‌المللی، راهکارهای عملی پیشنهاد می‌شود. بحث‌های تازه در حقوق ایران و حقوق خارجی نشان می دهد که نمی‌توان با توسعه مفهوم شخص حقوقی به شکل کنونی، به شیوه‌ای عمل کرد که هوش مصنوعی نیز در دایره تعریف شخص حقوقی قرار گیرد، بلکه این خواسته، نیاز به برخی اصلاحات و دست‌کاری‌ها در مفهوم شخص حقوقی، اختیارات آن و به‌ویژه شیوه قبول مسئولیت کیفری، قراردادی و شبه‌قراردادی دارد.
پژوهش حاضر به‌عنوان طرح موظف پژوهشگر در بازه 12 ماهه در سه گام (مرحله) به شرح زیر انجام خواهد شد:
گام نخست: جمع‌آوری داده، اعم از داده‌های مرتبط با موضوع پژوهش در حقوق داخلی و خارجی (6 ماه).
گام دوم، توصیف و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، به شیوه تطبیق داده‌های به دست آمده و به دست دادن نقاط یکسانی یا غیر آن و انجام تحلیل حقوقی بر روی آن‌ها بر پایه اصول تفسیری پذیرفته شده در حقوق ایران (4 ماه).
گام سوم: جمع‌بندی، نتیجه‌گیری و ارائه گزارش نهایی که در این گام با توجه به فرضیه ارائه شده در پژوهش و اهداف تعریف شده، نتایح توصیفات و تحلیل‌های صورت گرفته، جمع‌بندی می‌شود و گزارش نهایی در قالب شنگپ ارائه می‌گردد (2 ماه).