خدمات دانش‌بنیان

اصطلاح‌نامه گنجینه‌ای از واژه‌هاست که افزون بر نظم الفبایی فرهنگ‌ها، دارای نظامی شبکه‌ای و مفهومی میان واژه‌های یک یا چند حوزه از دانش بشری است. این نظام مفهومی که ارتباطات گوناگون میان واژه‌ها را نشان می‌دهد، در سازمان‌دهی و بازیابی اطلاعات، تحلیل اطلاعات و علم‌سنجی، و آموزش کاربردهای بسیاری دارد. اصطلاح‌نامه در ساخت آنتولوژی (هستان‌شناسی) نیز به مثابه ابزاری برای وب معنایی، نیازی کلیدی و بدون جایگزین است.

اصطلاح‌نامه‌ها در سازمان‌دهی اطلاعات برای ذخیره و نمایه‌سازی، بازیابی اطلاعات به کمک شبکه معنایی، یافتن افزایش فراداده‌ها، کمک به ترجمه ماشینی و نمایه‌سازی ماشینی، معادل‌یابی فارسی واژه‌های بیگانه، و شناخت اصطلاح‌های استاندارد به کار می‌روند. اصطلاح‌نامه‌ها را می‌توان در تحلیل اطلاعات و علم سنجی نیز به‌کار برد. تحلیل متن و پردازش زبان علمی، طراحی نقشه‌های مفهومی علم در حوزه های گوناگون، و داده‌کاوی از این کاربردها هستند. در آنتولوژی، اصطلاح‌نامه‌ها برای ساخت شبکه واژگان، ساخت هستان‌شناسی، مصورسازی با نقشه‌های مفهومی، و وب معنایی به کار می‌روند. کاربرد اصطلاح‌نامه‌ها در آموزش؛ آسان‌سازی یاددهی و یادگیری، پیوند دانش تازه با پیش‌آموخته‌ها، طراحی ساختار و محتوای آموزش با نیازها، و قابلیت تبدیل محتوای آموزشی به چندرسانه‌ای‌ها است. 

ایرانداک کار روی اصطلاح‌نامه‌ها را از سال ۱۳۵۰ با نگارش دست‌نامه «قواعد و قراردادهای ساختن اصطلاح‌نامه» آغاز کرد و در سال ۱۳۷۵ نخستین اصطلاح‌نامه خود را با نام «نظام مبادله اطلاعات علمی‌فنی (نما)» به چاپ رساند. در سال‌های ۱۳۷۶ تا ‌۱۳۸۶ نیز طراحی و نگارش اصطلاح‌نامه دو زبانه فارسی‌ انگلیسی فراگیر در حوزه‌های گوناگون علم و فناوری با بیش از ۱۰۰ هزار واژه انجام شد. در تابستان ۱۳۹۸‌ نیز چند ده هزار واژه دیگر در 16 اصطلاح‌نامه، به مجموعه افزوده شد و روابط معنایی میان اصطلاحات آن‌ها گسترش و بهبود یافت. سامانه اصطلاح‌نامه‌ها نیز با فارسی‌سازی نرم‌افزار منبع‌بازِ «اسکاسموس» در دسترس همگان گذارده شده است. دستاورد این خدمت ایرانداک 16 اصطلاح‌نامه تخصصی است.

ایرانداک با سازمان‌های جهانی اصطلاح‌شناسی مانند «ترم نت» و «اینفوترم» نیزهمکاری دارد و توانسته است، با کمک یونسکو برخی از اصطلاح‌نامه‌های خود را در سایت‌های جهانی نیز بگذارد.

فناوری‌های نوین بر بازنمایی و بازیابی دانش در زمینه مستندسازی تأثیر بسیاری داشته‌اند. این فناوری‌ها تغییرات بزرگی را در بازنمایی اطلاعات دیجیتالی و بازیابی آن‌ها پدید آورده و بر رفتار کاربران نیز تأثیر بسیاری گذاشته‌اند. در سایه گسترش روزافزون متن‌های دیجیتالی، ابزارهای بازنمایی اطلاعات نیز تغییر یافته و پای رشته‌های گوناگونی مانند زبانشناسی، هوش مصنوعی، و مهندسی زبان نیز به این حوزه باز شده است. بر این پایه، ابزارهایی مانند تاکسونومی‌ها یا سیستم‌های رده‌بندی، واژگان، اصطلاح‌نامه‌ها، نقشه‌های مفهومی، شبکه‌های معنایی، و هستان‌شناسی‌ها همچون ابزارهای بازنمایی دانش به‌کار می‌روند. هستان‌شناسی در بازنمایی دانش از کلیدی‌ترین ابزارهای سازمان‌دهی اطلاعات در وب به‌شمار می‌رود.

هم‌کنش میان هستان‌شناسی‌ها و زبان طبیعی، پیشاهنگ فرایند پردازش زبان طبیعی و مهندسی دانش است. هستان‌شناسی‌ها که بیشتر از الگوهای معناشناختی بهره می‌برند با واژگان، همپوشانی‌هایی دارند. یک مجموعه واژگان، اصطلاح‌ها را بر پایه نظام مفاهیم سازمان‌دهی می‌کند، جایی که هستان‌شناسی‌ها، اصطلاح‌ها را مفهوم‌سازی و روابط میان مفاهیم یک حوزه تخصصی را بازنمایی می‌کنند. یک مجموعه واژگان مشترک میان متخصصان، ابزاری است برای به اشتراک گذاشتن دانش گروهی. یک هستان‌شناسیِ مشترک، افزون بر این، ابزاری است در به اشتراک ‌گذاشتن دانش با کاربست فناوری اطلاعات. در ساخت الگوهای مفهومی و ساختار زبانی، این زبان‌شناسی رایانشی است که در بازنمایی روابط میان مفاهیم و واژگان و برای کاربرد در مهندسی دانش و سازمان‌دهی اطلاعات نقش کلیدی دارد.

پردازش زبان‌های طبیعی، کاربرد رایانه برای پردازش زبان ِگفتاری و زبانِ نوشتاری است. با پردازش زبان طبیعی، رایانه‌ها می‌توانند گفتار یا نوشتار را در چارچوب و ساختار یک زبان طبیعی، تحلیل و درک یا آن را تولید کنند. بدین‌سان، می‌توان به ترجمه زبان‌ها پرداخت، از برگ‌های وب و پایگاه‌های داده نوشتاری برای پاسخ به پرسش‌ها بهره برد، یا با دستگاه‌ها برای کارهای گوناگون مانند رایزنی به گفت‌وگو پرداخت.

هدف کلیدی در پردازش زبان طبیعی، ساخت نظریه‌های محاسباتی از زبان، با الگوریتم‌ها و ساختارهای داده‌ در علوم رایانه است. دست‌یابی به این هدف با دانش گسترده از زبان و زبان‌شناسی در کنار کارشناسان رایانه شدنی است. پردازش زبان طبیعی کاربردهای نوشتاری و کاربردهای گفتاری دارد که برخی از آن‌ها را می‌توان در دسته‌بندی زیر دید:

ایرانداک آمادگی دارد با کارشناسان و استادان کارآزموده و همچنین در آزمایشگاه متن‌کاوی و یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی را با کاربردهای گوناگون به انجام برساند.

پیکره، مجموعه‌­ای نظام‌­مند، رایانه‌­ای، و درست از زبان است که برای مطالعات زبان‌­شناسی به کار می‌رود. انجام بسیاری از طرح‌های پژوهشی در زمینه پردازش زبان طبیعی و پردازش متن، نیاز به پیکره‌های متنی تخصصی دارد. برای چنین کارهایی بهتر است به‌جای پیکره‌های متنی عمومی، پیکره‌هایی بر پایه داده‌های علمی و فنیِ تخصصی ساخته شود. ایرانداک می‌تواند بر پایه داده‌های در دسترس، پیکره‌­های تخصصی بسازد و سپس، روزآمدسازی آن‌ها را انجام دهد.

آینده‌­نگاری و اندیشیدن درباره آینده، با آزمون رویدادهای ممکن در آینده سروکار دارد که از روندهای بلندمدت پیشین و رخدادهای بی‌پیشینه و نو سرچشمه می‌گیرند. این آزمون با پایش روندهای علم و فناوری و تغییرات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، فناورانه،‌ و... همراه است. هنگامی که فرایند اندیشیدن درباره آینده با رویکردی مشارکتی باشد، درگیری و مشارکت ذی‌نفعان و بازیگران گوناگون (دولت، صنعت، دانشگاه، و...) را نیاز دارد. این فرایند می­تواند در لایه‌های گوناگون ملی، منطقه­‌ای، و جهانی انجام شود. هنگام شناسایی آینده‌های ممکن و مطلوب و فرایند یادگیری و هم‌کنش، می‌توان به لایه‌های گوناگونی از تصمیم‌ها برای هماهنگی کوشش‌ها رسید که ساخت چشم­‌اندازی از آینده و شکل‌­دهی به آینده را در پی داشته باشد. سازمان‌ها با چنین نگرشی می‌توانند برای رویارویی با آینده آمادگی یابند و منابع خود را به بهترین شکل در راستای ارزش‌ها و مأموریت‌های خود به کار بگیرند. هدف‌ها و دستاوردهای ویژه برنامه‌های آینده‌نگاری دربردارنده مفاهیمی همچون این‌هاست:

★  شناخت فناوری‌های کلیدی؛

★  شناخت فناوری‌های نوپدید؛

★  شناخت نیازهای اقتصادی‌اجتماعی؛

★  شناخت تهدیدها و فرصت‌ها؛

★  اولویت­‌گذاری؛

★  ساخت چشم‌انداز؛

★  آگاه‌سازی بنگاه‌­ها، تصمیم‌گیران، و سیاست‌گذاران از سناریوهای پیش روی آنها در حوزه علم و فناوری.

هوش کسب‌و‌کار، به مجموعه‌ای از راهبردها و فناوری‌هایی گفته می‌شود که برای تبدیل داده‌های خام و بزرگ به اطلاعات ارزشمند برای کسب‌و‌کار به کار می‌رود و به تصمیم‌گیران و مدیران سازمان در تصمیم‌گیری‌ بهتر کمک می‌کنند. کاربرد این رویکردِ آمیخته از مدیریت و ‌فناوری اطلاعات، یک گرایش جهانی در میان سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ و کوچک برای بقا در بازار رقابتی امروز شده است. برخی از ویژگی‌های کلیدی این رویکرد در زیر آمده‌اند:

★  کاوش و تحلیل داده و اطلاعات را ساده می‌کند؛

★  به شفاف‌سازی عملکرد سازمانی و پایش همیشگی وضعیت واحدها و بخش‌ها کمک می‌کند؛

★  با کاربرد روش‌ها و ابزار گوناگون فناوری اطلاعات، پشتیبانی از تصمیم‌های راهبردی و عملیاتی سازمان را در لایه‌های گوناگون مدیریتی شدنی می‌کند؛

★  در کوتاه‌ترین زمان بیشترین بازدهی را در تحلیل اطلاعات شدنی می‌کند.

یکی از روش‌هایی که هوش کسب‌و‌کار از آن برای بازنمایی اطلاعات تحلیلی سازمان بهره می‌برد، داشبوردهای مدیریتی است که با ایجاد یک دید کلی به جزئی در کوتاه‌ترین زمان ممکن، در حوزه تصمیم‌گیری‌ها نقش به سزایی بازی می‌کند.

داشبورد مدیریتی از مجموعه‌ای از عناصر دیداری (تصویر و نوشتار) درست شده است که اطلاعات را از پایگاه‌های داده سازمان بیرون می‌کشد و در یک یا چند برگ و به شکل یکپارچه نمایش می‌دهد. کلیدی‌ترین ویژگی داشبورد، آنی بودن بازنمایی اطلاعات است که آن را بهترین ابزار برای تصمیم‌گیری‌ در لحظه می‌سازد. یکی دیگر از ویژگی‌های داشبوردها در برابر دیگر ابزارهای گزارش‌ساز، گردآوری داده‌ها در گذر زمان است. ذخیره داده‌های گذشته و اکنون، و نمایش تحلیلی آن، می‌تواند به پیش‌بینی آینده یاری رساند. داشبوردها این امکان را نیز برای مدیران فراهم می‌کنند تا در محیطی پویا و ساده، شاخص‌های عملکردی سازمان، بخش، یا واحد خود را پایش همه‌سویه و در لحظه داشته باشند. طراحی درست داشبورد می‌تواند آن را ابزاری قدرتمند و یگانه برای کنترل و هدایت عملکرد سازمان کند.

✦  مشاوره خرید و طراحی داشبورد

از آن ‌جایی که هوش کسب‌و‌کار، شاخه‌ای تخصصی و میان‌رشته از مدیریت و فناوری اطلاعات است؛ برای خرید، تحلیل، طراحی، و پیاده‌سازی یک داشبورد مدیریتی کارآمد و اثربخش در سازمان باید الگوهای علمی و فنی را به‌کار گرفت. ایرانداک با پیشینه تحلیل و طراحی داشبوردهای مدیریتی علم و فناوری می‌تواند نیازمندی‌ها، فرایندها، استانداردها، و معیارهای پیاده‌سازی داشبوردهای مدیریتی را بر پایه ویژگی‌های سازمان‌های گوناگون شناسایی کند. همه مشتریان می‌توانند از این خدمت بهره برند.

✦ تحلیل محتوایی داشبورد و بیرون آوردن شاخص‌ها

تحلیل و طراحی شاخص‌های کلیدی عملکرد در هر حوزه از سازمان یا کسب‌و‌کار، از نیازمندی‌های داشبوردهای مدیریتی است. طراحی، هدف‌گذاری، و فرموله کردن شاخص‌ها در بخش‌هایی مانند منابع انسانی، مالی، فروش و بازرگانی، تولید، تعمیر و نگهداری، و... از خدمات دیگر ایرانداک است که به مشتریانی سفارش می‌شود که شناخت کاملی از شاخص‌های کلیدی و رقابتی کسب‌و‌کار خود ندارند یا می‌خواهند شاخص‌های خود را بازنگری کنند.

✦ طراحی و پیاده‌سازی داشبورد

از کلیدی‌ترین بخش‌های پیاده‌سازی هوش کسب‌و‌کار در سازمان، طراحی و پیاده‌سازی داشبورد مدیریتی است. در این خدمت کارشناسان و استادان کارآزموده ایرانداک، ساختار و محتوای داشبورد را با پیروی از استانداردهای رابط کاربری، رویکردهای نوین طراحی (مانند بهره‌گیری از اینفوگرافیک)، و الگوهای نگارش برای مشتریان طراحی می‌کنند. این خدمت زمانی شدنی است که یک‌پارچگی همه‌سویه میان اجزای پروژه هوش کسب‌و‌کار در سازمان باشد. این خدمت به مشتریانی سفارش می‌شود که می‌خواهند راهکارهای حرفه‌ای را در حوزه هوش کسب‌وکار به‌کار برند.

نقشه راه فناوری برای همراستا کردن برنامه‌ها و کارها در زمینه فناوری در یک سازمان نگاشته می‌شود. نقشه راه یک نمای یکپارچه و هم‌نهشت از برنامه‌های راهبردی یک سازمان با ریخت گرافیکی یا در جدول است که گاهی زمان هم در آن دیده می‌شود. نگاشت نقشه راه از کلیدی‌ترین رویکردها برای مدیریت مؤثر در کاربست فناوری است. این رویکرد بر کاربرد مؤثر فناوری‌های نوین و همراستایی کارها و راهبردهای سازمان بر پایه این فناوری‌ها تمرکز دارد که بیشتر در مدل‌های مفهومی نمایش داده می‌شود. نقشه راه فناوری در سازمان‌هایی که فناوری‌ نقشی کلیدی در پیاده‌سازی راهبردها دارد، اثربخش خواهد بود. در این سازمان‌ها شناسایی، گزینش، کسب، بهره‌برداری، و نگهداری فناوری مناسب، یکی از ارکان راهبردی سازمان است.

نقشه راه فناوری تلفیق دو دیدگاه «کشش بازار» و «فشار فناوری» را در فرایند برنامه راهبردی سازمان شدنی می‌سازد و به پرسش‌های زیر پاسخ می‌دهد:

★  به کجا می‌رویم؟ دیدگاه و چشم‌انداز سازمان چیست؟

★  چه خدمات و محصولات یا روش‌هایی نیاز است تا به هدف‌ها برسیم؟

★  چه منابع و فناوری‌هایی را باید به‌کار بریم تا خدمات و محصولات را عرضه کنیم؟ چه برنامه‌های تحقیق و توسعه‌ای را برای کسب و بهره‌برداری از فناوری‌های مناسب باید اجرا کنیم؟

دستاوردهای نگاشت نقشه راه فناوری چهار گروه هستند:

★  شناسایی و گروه‌بندی هدف‌ها، راهبردها، و مخاطبان سازمان؛

★  شناسایی و گروه‌بندی محصولات و خدمات سازمان؛

★  شناسایی و گروه‌بندی فناوری‌های مناسب برای خدمات و محصولات؛

★  نگاشت میان فناوری‌ها، هدف‌ها، محصولات، و خدمات و تعیین زمان دستیابی به هر یک از آنها.

مرور سیستماتیک و متاآنالیز برای پاسخ‌گویی به یک پرسش پژوهشی با ارزیابی بدون سوگیری همه پژوهش‌های پیشین درباره آن پرسش انجام می‌شود. چنین مرورهایی درچند دهه پیش در علوم اجتماعی پدیدار شد و سپس در علوم پزشکی و اپیدمیولوژی کاربرد بسیاری یافت و اکنون در همه شاخه‌های علوم کاربرد دارد. هدف مرورهای سیستماتیک و متاآنالیز، وزن‌دهی پژوهش‌های پیشین برای بهبود تصمیم‌گیری و شناخت بهتر یک پدیده یا پاسخ به یک پرسش است. مرور سیستماتیک و متاآنالیز با یافتن همه پژوهش‌های پیشین و ارزیابی آنها بر پایه معیارهایی آغاز می‌شود. سپس یافته‌های این پژوهش‌ها ترکیب و خلاصه‌ای از یافته‌ها نگاشته می‌شود.

یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز می‌تواند ابهام در یک موضوع را پایان بخشد؛ موضوعی را که شواهد کافی برای آن نیست، روشن کند؛ و دیدگاه‌های تازه‌ای را با ترکیب یافته‌های پژوهش‌های پیشین بسازد. افزون بر این، می‌تواند اطلاعات بسیاری را درباره یک موضوع در هم بیامیزد؛ به کاربرد دستاورد پژوهش‌ها کمک کند؛ و کیفیت پژوهش‌ها را ارزیابی کند. برای انجام مرور سیستماتیک و متاآنالیز گروهی دارای تخصص در زمینه موضوع و همچنین مهارت در این روش نیاز است.

کاربران در کاربرد پایگاه‌های داده و وبسایت‌ها رفتاری دارند و از خود ردی را بر جا می‌گذارند که به نام «لاگ» شناخته می‌شود. لاگ‌ها می‌توانند داده‌هایی مانند زمان، نشانی، برگ‌های مرور شده، جست‌وجوهای انجام شده، و مانند آنها باشند. برای دریافت بهتر رویکرد کاربران به پایگاه داده یا وبسایت این لاگ‌ها تحلیل می‌شوند. یکی از فراگیرترین کاربردهای تحلیل لاگ و رفتار کاربران، ارزیابی وبسایت‌هاست که با هدف بهبود محتوا و راهبری آن، ارزیابی تأثیر فعالیت‌های بازاریابی بر مخاطبان و بازار هدف، و سنجش عملکرد فنی آن انجام می‌شود. یکی دیگر از هدف‌ها، دریافت بهتر روش و رویکرد کاربران در دسترسی به منابع الکترونیکی و بررسی هم‌کنش آنان است تا بتوان الگوی کاربرد منابع الکترونیکی و سیستم‌های اطلاعاتی را بهتر طراحی کرد. از تحلیل رفتار کاربران می‌توان، چگونگی کار آن‌ها را بازشناخت و به بهبود وبسایت و افزایش توان کاربران پرداخت. این اطلاعات برای ارزیابی پایگاه داده و ارتقای آن نیز سودمند است و به پشتیبانی سامانه‌ها کمک می‌کند. تحلیل لاگ و رفتار کاربران به پرسش‌های زیر پاسخ می‌دهد:

★  چه کسانی یا چه سازمان‌هایی بیش از همه در پایگاه داده یا وبسایت جست‌وجو می‌کنند؟

★  زمان و روند زمانی کاربرد پایگاه داده یا وبسایت چگونه است؟

★  کاربران چه منابع و چه موضوع‌هایی را بیشتر جست‌وجو می‌کنند؟

★  رفتار جست‌وجوی اطلاعات کاربران (شمار جست‌وجو، عبارت جست‌وجو و ترکیب آنها، نتایج جست‌وجو، استراتژی جست‌وجو) چگونه است؟

پژوهش نیز مانند دیگر کنش‌های انسانی و سازمانی برای کامیابی نیاز به و راهبرد دارد. برای برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلند‌مدت پژوهش، نخست باید چگونگی پژوهش در حوزه‌های گوناگون علمی شناسایی شود. شناسایی ساختار انتشارات علمی و روند پژوهش‌ها در یک حوزه، از راه‌هایی است که می‌توان به برنامه‌ریزی پژوهش کمک کرد. این خدمت دارای دستاوردهای زیر است:

★  شناسایی موثرترین سازمان‌ها، نشریه‌ها، ‌دانشمندان، و کشورها در حوزه‌های گوناگون علم و برقراری پیوند و همکاری علمی با آنها و نیز تعیین جایگاه و نقش آنها در سیاست‌گذاری علم و فناوری؛

★  کاربرد دستاوردهای این تحلیل‌ها در ارزیابی‌های انتشارات علمی برای اولویت‌گذاری پژوهش و نیز مدیریت و برنامه‌ریزی آن در نهادهای آموزش عالی و پژوهشی؛

★  بازنمایی و بررسی تاریخ علم در حوزه‌های گوناگون با پیگیری آخرین تغییرات آن‌ها با ترسیم ساختار انتشارات علمی در دنیا.

تحلیل اطلاعات به معنای تبدیل داده‌ها، شواهد، یا اخبار به اطلاعات و به‌ویژه دانش است. در این فرایند، داده‌ها ارزیابی و پس از راستی‌آزمایی و اعتبارسنجی به اطلاعات ارزشمند و درست بدل می‌شود. در معنای گسترده‌تر، تحلیل اطلاعات روابط میان داده‌های پراکنده را بازمی‌یابد، داده‌های گردآوری شده را یکپارچه می‌کند، و مفاهیم نهان داده‌ها را بازشناسی می‌کند و از این رهگذر دانش یکپارچه‌ای را پدید می‌آورد. تحلیل اطلاعات علمی و فنی به سازمان‌های گوناگون کمک می‌کند که درباره مسائلی که با آن‌ها روبه‌رو هستند، راهکارهای علمی یافت شده در پژوهش‌ها را به‌دست آورند. این تحلیل‌ می‌تواند یک بار انجام شود و دستاورد آن گزارش شود. این تحلیل می‌تواند همیشگی نیز باشد و در دوره‌های زمانی ویژه‌ای، انجام و گزارش‌های دوره‌ای از آن ارائه شود.

کارآمدکردن نظام ارزیابی و اعتبارسنجی علمی در آموزش عالی و کاربرد دستاوردهای آن در برنامه‌ریزی راهبردی و توسعه آموزش عالی؛ از هدف‌های کلیدی و بلندمدت این بخش به‌شمار می‌رود. این‌ خدمت با هدف ارزیابی اثربخشی پژوهش‌ها و انتشارات علمی و با کاربرد رویکردهای نوین با نام سنجه‌های جایگزین انجام می‌شود. دستاوردهای این کار می‌تواند برای ارزیابی اثربخشی عملکرد پژوهشگران و رتبه‌بندی مقاله‌ها و دیگر انتشارات علمی به‌کار رود.

امروزه، با گسترش کاربرد رایانه‌ها و شبکه‌های رایانه‌ای، بسیاری از کارها مانند بستن قرارداد، برگزاری مزایده و مناقصه، رأی‌گیری، تراکنش‌های مالی، و هم تولید و خرج پول (رمزارزها) با رایانه و بر بستر شبکه‌های رایانه‌ای انجام می‌شوند. بزرگ‌ترین چالش در این میان، تأمین نیازمندی‌های امنیتی است. شناسایی درست نیازمندی‌های امنیتی یک خدمت، گزینش ابزارهای درست از میان ابزارهای بسیار برای تأمین این نیازمندی‌ها، و یکپارچه‌سازی بهینه و امنِ ابزارهای برگزیده؛ کارهای کلیدی در طراحی امن یک پروتکل رایانه‌ای هستند که به تخصص و دانش در زمینه‌هایی مانند رمزنگاری، امنیت شبکه، و امنیت سیستم‌های رایانه‌ای نیاز دارند. ایرانداک آمادگی دارد با کارشناسان و استادان کارآزموده خود، پروتکل‌های رمزنگاری را برای سامانه‌ها و شبکه‌های رایانه‌ای فراهم سازد.

در جامعه سازمان‌ها، کامیابی و حیات اقتصادی سازمان‌های خصوصی و عمومی بستگی فزاینده‌ای به چگونگی پیوندهایی دارد که با دیگر سازمان‌ها برقرار می‌کنند. تأمین منابع بیرونی برای سازمان از کلیدی‌ترین دستاوردهای این پیوند است. سازمان‌ها با چنین پیوندهایی برای خود دانش، مهارت، مواد اولیه، خدمات،‌ نیروی انسانی، سرمایه، و دیگر منابع لازم را برای تبدیل درون‌دادها به محصولات (کالا یا خدمت) و بازاریابی آن‌ها فراهم می‌آورند تا بتوانند منافع ذی‌نفعان درونی و بیرونی خود را تأمین کنند. در برابر این اهمیت روزافزون، مدیریت روابط میان سازمان‌ها به قابلیتی استراتژیک بدل شده است.

روابط همکارانه میان سازمان‌ها یا همکاری میان سازمان‌ها و اشتراک منابع میان آن‌ها، یکی از گونه‌های روابط میان سازمان‌هاست که سازمان‌ها در چارچوب آن می‌کوشند هدف‌های خود را به جای رقابت با دیگر سازمان‌ها، با همکاری با آنان تحقق بخشند. برخی از این همکاری‌ها رسمی هستند که با تعهدهای قراردادی و ساختارهای رسمی شکل می‌گیرند. در این‌گونه همکاری‌ها، سلسله مراتب رسمی و قواعد و مقررات جایگزین کنترل‌های اجتماعی می‌شوند. یکی از عوامل موفقیت همکاری‌های رسمی میان سازمان‌ها، و سازمان‌دهی است.

ایرانداک با پیشینه‌ای بیش از سه دهه در برگزاری کارگاه‌های آموزشی تخصصی در کشور، آمادگی دارد در زمینه‌های گوناگون؛ برای استادان، پژوهشگران، و دانشجویان و همچنین کارکنان و کارشناسان سازمان‌ها کارگاه‌های آموزشی تخصصی را طراحی، برنامه‌ریزی، و اجرا کند و برای ایشان گواهی‌نامه تأیید شده وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری یا سازمان امور اداری و استخدامی صادر کند. برای آگاهی بیشتر از کارگاه‌های کنونی ایرانداک به سامانه آموزش‌های کوتاه‌مدت نگاه کنید.

دکتری پژوهش‌محور شیوه‌ای از دوره دکتری است که در آن، دانشجویان برای انجام طرح‌های پژوهشی تقاضامحور پذیرفته می‌شوند. در این شیوه، سازمان‌ها برای حل مسائل سازمانی یا برای توسعه کار خود، قراردادی را با ایرانداک می‌بندند. این قرارداد به وزارت علوم، تحقیقات، و فناوری فرستاده می‌شود و این وزارت برای انجام آن سهمیه دانشجوی دکتری پژوهش‌محور را به سازمان سنجش آموزش کشور اعلام می‌کند. این سازمان نیز از کنکور سراسری، دانشجو یا دانشجویانی را در چارچوب قرارداد یاد شده پذیرش و به ایرانداک معرفی می‌کند.دانشجو یا دانشجویان پذیرفته شده رساله دکتری خود را در چارچوب قرارداد یاد شده تعریف و مانند دیگر دانشجویان دکتری به انجام می‌رسانند.

مدیریت اطلاعات علم و فناوری دارای فرایندهای گوناگونی است که سه فرایند کلیدی آن را ثبت، سازمان‌دهی، و اشاعه اطلاعات تشکیل می‌دهند. ثبت اطلاعات از فرایندهای کلیدی برای هر خدمت یا نظام اطلاع‌رسانی است. با گسترش روزافزون فناوری اطلاعات و اطلاعات دیجیتال، این فرایند باید مبتنی بر وب انجام شود. فراهم‌آوری و ثبت یکی نیستند. هر گاه اطلاعات فراهم‌آوری شده را یک مرجع تأیید کند، آن اطلاعات ثبت شده به‌شمار می‌روند. در این سامانه باید همه گونه مدرک علمی و فناورانه را بتوان ثبت کرد. مدارکی مانند مقاله نشریه، مقاله همایش، پایان‌نامه، رساله، گزارش طرح پژوهشی، گزارش دولتی، و گواهی‌نامه اختراع از این مدارک هستند.

در سامانه ثبت:

★ همه گونه مدارک علمی و فناورانه ثبت می‌شوند؛

★ می‌توان روش‎های گوناگون ثبت پدیدآور (مانند دانشجو)، ثبت سازمان (مانند دانشگاه)، ثبت تکی مدارک، و ثبت گروهی مدارک را به‌کار برد؛

★ با سامانه‌های کلیدی دیگر مدیریت اطلاعات مانند نمایه‌سازی و همچنین اشاعه، یکپارچه است؛

★ کنترل‌های گوناگون‎ برای فیلدهای هر مدرک برای درستی اطلاعات ثبتی انجام می‌شود؛

★ فهرست‌های مستند نام‌ها مانند نام مکان‎های جغرافیایی، رشته‌ها و‌گرایش‌ها، سازمان‌های دولتی، سازمان‌های غیردولتی و دیگر اطلاعات پایه و اصطلاح‌نامه‌های تخصصی به‌کار می‌روند و بروز می‌شوند؛

★ می‌توان لایه‌های گوناگون راهبری و کاربری با کارپوشه‌های ویژه با دسترسی‌های گوناگون داشت؛

★ راهبران می‌توانند مدارک را تأیید و ثبت را تکمیل کنند؛

★ گزارش‌های گوناگون از ثبت مدارک فراهم می‌شود که راهبری و سیاست‌گذاری سامانه را آسان می‌سازد.

مدیریت اطلاعات علم و فناوری دارای فرایندهای گوناگونی است که سه فرایند کلیدی آن را ثبت، سازمان‌دهی، و اشاعه اطلاعات تشکیل می‌دهند. سازمان‌دهی اطلاعات از فرایندهایی است که جست‌وجوی آسان و بازیابی مؤثر اطلاعات را در پی دارد. اطلاعات بدون سازمان‌دهی، به‌ویژه هنگامی که حجم آن رو به فزونی می‌رود، کاربرد خود را از دست می‌دهد. برای سازمان‌دهی اطلاعات می‌توان آن را نمایه‌سازی کرد. با نمایه‌سازی؛ اطلاعات را تحلیل، طبقه‌بندی، و قابل بازیابی می‌کنند. هدف از نمایه‌سازی اطلاعات، دسترسی بهتر و سریع‌تر به اطلاعات است که از دو راه انجام می‌شود؛ نخست توصیف ویژگی‌های ظاهری مدرک و دوم تحلیل و بازنمایی محتوای آن. نمایه‌سازیِ حرفه‌ای با کاربرد زبان طبیعی یا واژگان کنترل ‌شده، محتوای مدرک را به اصطلاحات نمایه‌ای تبدیل می‌کند. این گونه نمایه‌سازی به شیوه‌هایی استاندارد و هم‌خوانی با سیاست‌هایی از پیش تعیین ‌شده در چارچوب یک نظام نیاز دارد. برون‌داد نمایه‌سازی، حلقه پیوند میان تولید‌کنندگان و کاربران اطلاعات را درست می‌کند. نمایه‌سازی اطلاعات به بازیابی درست اطلاعات کمک می‌کند و بدون آن، بسیاری از اطلاعات بازیابی نمی‌شود. با نمایه‌سازی، یک مدرک در میان شمار بسیاری از مدارک همانند، به‌آسانی بازیابی خواهد شد.

سامانه نمایه‌سازی:

★ با سامانه‌های کلیدی دیگر مدیریت اطلاعات مانند ثبت و اشاعه یکپارچه است؛

★ کنترل‌های گوناگون‎ برای فیلدهای هر مدرک برای درستی نمایه‌سازی انجام می‌شود؛

★ فهرست‌های مستند نام‌ها مانند نام مکان‎های جغرافیایی، رشته‌ها و‌گرایش‌ها، سازمان‌های دولتی، سازمان‌های غیردولتی و دیگر اطلاعات پایه و اصطلاح‌نامه‌های تخصصی را در بر دارد و می‌توان آنها را بروز کرد؛

★ لایه‌های گوناگون راهبری و کاربری با کارپوشه‌های ویژه با دسترسی‌های گوناگون دارد؛

★ با شیوه‌های گوناگون کنترل کیفیت هم‌خوانی دارد.

مدیریت اطلاعات علم و فناوری دارای فرایندهای گوناگونی است که سه فرایند کلیدی آن را ثبت، سازمان‌دهی، و اشاعه اطلاعات تشکیل می‌دهند. فرایند اشاعه، اطلاعات ثبت و نمایه‌سازی شده را به‌دست کاربران می‌رساند. اشاعه اطلاعات با اندازه بزرگ در محیط وب، تنها با سامانه اشاعه اطلاعات شدنی است.

سامانه اشاعه اطلاعات:

★ با سامانه‌های کلیدی دیگر مدیریت اطلاعات مانند ثبت و نمایه‌سازی یکپارچه است؛

★ فهرست‌های مستند نام‌ها مانند نام مکان‎های جغرافیایی، رشته‌ها و‌گرایش‌ها، سازمان‌های دولتی، سازمان‌های غیردولتی و دیگر اطلاعات پایه و اصطلاح‌نامه‌های تخصصی را در بر دارد و می‌توان آنها را در بازیابی اطلاعات به‌کار برد؛

★ لایه‌های گوناگون راهبری و کاربری با کارپوشه‌های ویژه با دسترسی‌های گوناگون دارد؛

★ واسط کاربری کاربرپسند دارد و با ابزارهای گوناگون مانند رایانه، تبلت،‌ و تلفن همراه هم‌خوان است؛

★ جست‌وجوی ساده و پیشرفته دارد؛

★ همه گونه مدارک علمی را می‌تواند هم‌زمان جست‌وجو می‌کند؛

★ نتایج بازیابی ‎شده در جست‌وجو را بر پایه فیلترهای گوناگون محدود می‌سازد؛

★ فراداده مدارک بازیابی‏شده در جست‌وجو را بازنمایی می‌کند؛

★ دسترسی به تمام‎متن مدارک بازیابی‎شده را بر پایه سیاست‌های اشاعه فراهم می‌کند؛

★ مدارک همانند را پیشنهاد می‌دهد؛

★ اطلاعات گزینشی را بر پایه درخواست کاربران اشاعه می‌دهد؛

★ گزارش‌های گوناگونی را از جست‌وجوها و نتایج آنها فراهم می‌کند که راهبری و سیاست‌گذاری سامانه را آسان می‌سازد.

سازمان‌های گوناگون برای انجام بهتر کار خود باید به مجموعه‌ای روزآمد از اطلاعات علمی و فناورانه در زمینه موضوع کار و مأموریت خود دسترسی داشته باشند تا هنگام نیاز بتوانند آن را به‌کار برند. ساخت چنین مجموعه‌هایی نیاز به دانش و مهارت بسیاری دارد که در بسیاری از سازمان‌ها نیست. چنین سازمان‌هایی می‌توانند از سازمان‌هایی مانند ایرانداک برای طراحی و ساخت پایگاه‌های اطلاعات علمی و فناورانه موضوعی کمک بگیرند.

حجم منابع اطلاعاتی در وب روز به روز افزایش می‌یابد و کاربران در دسترسی به منابع اطلاعاتی با مشکلات فزاینده‌ای روبه‌رو هستند. در این میان، دروازه‌های اطلاعات نقشی کلیدی در دسترسی کاربران به منابع اطلاعاتی با کیفیت و هدایت و راهنمایی آن‌ها به سوی چنین منابعی را در وب دارند. دروازه‌های اطلاعات، خدمات و سایت‌های اینترنتی برخطی هستند که فهرست‌های قابل جست‌وجو و مروری را از منابع اینترنتی فراهم می‌کنند. این دروازه‌ها در حقیقت ابزارهایی موفق برای بازیابی اطلاعات هستند که با ایجاد امکان دسترسی به مجموعه‌ای از منابع معین، با کیفیت، و ارزیابی شده در یک حوزه ویژه به کاربران کمک می‌کنند. دروازه‌های اطلاعات می‌توانند مجموعه‌ای از پیوندها را در یک زمینه نیز در اختیار کاربران بگذارند تا آن‌ها را از جست‌وجوهای تکراری و سرگشتگی در محیط وب رها کنند. فرایندهای انتخاب، ارزیابی، و توصیف منابع موجود در این دروازه‌ها را متخصصان انجام می‌دهند. در دروازه‌های اطلاعات:

★ شناسایی منابع اینترنتی ملی و جهانی معتبر در زمینه موضوع؛

★ دسته‌بندی منابع اینترنتی ملی و جهانی معتبر در زمینه موضوع بر پایه نیاز کاربران؛ و

★ افزایش دسترس­‌پذیری و استفاده‌­پذیری منابع اینترنتی در زمینه موضوع انجام می‌شود.

با فراگیر شدن داده‌های الکترونیکی، کیفیت داده نقشی کلیدی در همه کسب‌وکارها و سازمان‌ها یافته است. کیفیت داده‌ها در فرایندهای کاری،‌ تصمیم‌گیری، و ارتباط و همکاری درون و برون‌سازمانی نیز ارزش بسیاری دارد. هم‌زمان با تغییر ساختار سیستم‌های اطلاعاتی از سلسله مراتبی و یکپارچه به ساختار مبتنی بر شبکه، منابع داده در سازمان‌ها اندازه و دامنه فزاینده‌ای یافته است. کیفیت داده‌ها نیز در این فراگرد، پیچیده‌تر و چالشی‌تر شده است. در سیستم‌های اطلاعات شبکه‌ای، فرایندها در بده‌بستان اطلاعات پیچیده‌ای درگیر هستند و بیشتر آنها بر پایه درون‌دادها بیرون از سیستم کار می‌کنند که از دیدگاه قیاسی ناشناخته هستند. بنابراین اگر کیفیت هر فرایند و درون‌داد داده‌ها به آن، کنترل شده نباشد، کیفیت داده‌هایی که در سراسر سیستم اطلاعات جریان دارند، می‌تواند به‌زودی کاهش یابند. از سوی دیگر، سیستم های اطلاعات شبکه‌ای، فرصت‌های تازه‌ای را برای مدیریت کیفیت داده‌ها فراهم می‌کنند که از میان آنها می‌توان از دسترسی به گستره بزرگ‌تری از منابع داده و توانایی گزینش و مقایسه اطلاعات از منابع گوناگون برای تشخیص و درست کردن خطاها و در نتیجه، بهبود کیفیت داده‌ها نام برد. از جمله ابعاد کیفیت داده‌ها می‌توان به دقت، جامعیت، ثبات، و بروز بودن اشاره کرد. مدل‌های گوناگونی در زمینه کیفیت داده طراحی شده‌اند. افزون بر این، در کیفیت داده، حوزه‌های گوناگون دیگری نیز درگیر هستند که باید بدانها توجه داشت.

سازمان‌‌ها برای انجام کارا و اثربخش مأموریتی که دارند باید بتوانند منابع خود را درست مدیریت کنند. یکی از این منابع، «اطلاعات» است. پاره‌‌ای از این اطلاعات، اطلاعات علمی و فناورانه است. اطلاعات، به‌‌عنوان منبع چهارم در کنار نیروی انسانی یا مهارت‌‌ها، تجهیزات و امکانات فیزیکی، و منابع مالی یکی از درون‌‌دادهای کلیدی هر سازمان به‌‌شمار می‌‌رود که مانند دیگر منابع، کارایی سازمان در کاربست اطلاعات نیز نیاز به مدیریت آن دارد. مدیریت اطلاعات اشاره به هر آنچه دارد که برای به‌‌دست آوردن اطلاعات مناسب، از راه مناسب، برای شخص مناسب، و برای انجام کار مناسب انجام می‌‌شود. ارزش این اطلاعات از چهار سو سنجیده می‌‌شود:

★ پیوند: اطلاعات باید با موضوع یا چالش، پیوند مستقیم داشته باشد به‌‌گونه‌‌ای که تصمیم‌‌گیرنده را از سرگردان شدن در مجموعه‌‌ای از اطلاعات برای یافتن اطلاعات درست بی‌‌نیاز سازد.

★ درستی: بهتر است اطلاعات به‌‌طور کامل درست باشد، ولی درستی کامل پرهزینه است، بنابراین در عمل به‌‌جز برای بخشی از اطلاعات، درستی کامل نادیده گرفته و بسته به نوع آن به لایه‌‌های پایین‌‌تری از درستی بسنده می‌‌شود.

★ روزآمدی: اطلاعات باید بروز باشد و به‌‌هنگام و در زمان مناسب در دسترس قرار گیرد.

★ جامع و مانع بودن: اطلاعات در حالی که باید موضوع یا چالش را کامل تشریح کند، نباید فرد را در دریایی از داده‌‌ها غرق کند. بهتر است کاربر بتواند اندازه جزئیات دلخواه را خود تعیین کند.

تأمین چنین اطلاعاتی در سازمان‌‌ها به‌‌گونه‌‌ای که ویژگی‌‌های یاد شده را داشته باشد، نیاز به طراحی خدمات اطلاع‌‌رسانی دارد که برخی از مهم‌‌ترین ویژگی‌‌های آن عبارت‌‌اند از:

★ تأکید بر ارائه اطلاعات؛

★ کاربران محدود و کمابیش ثابت؛

★ قلمرو موضوعی اندک و مجموعه کوچک؛

★ تأمین امنیت اطلاعات؛

★ پیوند با مأموریت سازمان.

خدمات اطلاع‌‌رسانی را واحدها یا مراکز اطلاع‌‌رسانی انجام می‌‌دهند که با نام‌‌هایی گوناگون مانند کتابخانه، مرکز اطلاعات، یا مرکز اسناد شناخته می‌‌شوند. وظایف همیشگی چنین واحدها یا مراکزی گرداوری، سازمان‌‌دهی، ذخیره، بازیابی، اشاعه، و تولید اطلاعات هستند.

مراکز اطلاعات می‌‌توانند محصولات گوناگونی را برای پاسخ به نیازهای اطلاعاتی کاربران خود فراهم کنند. مهم‌‌ترین محصول آنها تأمین دسترسی به اطلاعات سازمان‌‌یافته برای کاربران است. این دسترسی که به مفهوم آزادی و امکان استفاده از اطلاعات معنا می‌‌شود، ممکن است با نگهداری منابع در محل یا از طریق ایفای نقش درگاه برای کاربران انجام شود.

مراکز اطلاعات پس از تشخیص و تعیین نیازهای اطلاعاتی کاربران و مخاطبان خود، به شیوه‌‌های گوناگون به این نیازها پاسخ می‌‌دهند. ساخت مجموعه پایه برای نیازهای کلیدی، ذخیره و بازیابی اطلاعات بر پایه درخواست کاربران، اشاعه اطلاعات گزینشی، ترجمه اطلاعات، روبرداری، آموزش کاربران، آگاهی‌‌رسانی جاری، ارجاع به منابع، بررسی‌‌های انتقادی، انتشار گزیده‌‌ها و مجموعه‌‌های اطلاعات، پیوندسازی میان کاربران، انتشار کتابشناسی‌‌ها، انتشار نمایه‌‌نامه‌‌ها و چکیده‌‌نامه‌‌ها، نگارش اصطلاح‌‌نامه‌‌ها، و مانند آنها از جمله کارهای مراکز اطلاعات برای پاسخ به نیازهای کاربران هستند.

با گسترش روزافزون فناوری اطلاعات به‌‌ویژه اینترنت، مراکز اطلاع‌‌رسانی افزون بر انجام کارهای همیشگی خود با کاربرد این فناوری، کارکردهای تازه‌‌ای نیز ایفا می‌‌کنند. فناوری اینترنت و وب2 پیوند میان افراد و سازمان‌‌ها را آسان کرده است. خدماتی مانند لیست پستی، گروه‌‌های بحث، تبادل اخبار، تبلیغ کنفرانس‌‌ها، برگزاری کنفرانس‌‌های مجازی، دسترسی به منابع اطلاعات خارجی با معرفی پیوندهای مرتبط، راه‌‌اندازی گروه‌‌ها و جمعیت‌‌های تخصصی مجازی، آموزش الکترونیکی، و... از جمله برخی از خدمات چنین مراکزی هستند.

امروزه همه سازمان‌ها دارای وبسایت هستند و در چارچوب آن به ارائه اطلاعات به مخاطبان و ذی‌نفعان و همچنین پیوند با آنان در کنار انجام برخی از فرایندها می‌پردازند. وبسایت‌های سازمانی اگر به‌درستی طراحی و ساخته نشوند، در انجام کارکرد خود ناکام خواهند بود.‌ کامیابی ویسایت‌ها در گرو محتوای آن‌ها و سازمان‌دهی درست این محتواست. محتوای وبسایت‌ها در بر دارنده اطلاعات، قابلیت‌ها، و خدماتی است که در آن ارائه می‌شوند. پدید آوردن وبسایت پنج گام کلیدی دارد: نیازسنجی، طراحی، تولید، ارزیابی، و نگه‌داری. در گام نیازسنجی، شناخت مخاطبان و هدف‌های وبسایت انجام می‌شود. گام طراحی نیز، خود دارای چهار کار کلیدی معماری اطلاعات؛ واکاوی و بررسی امکان‌پذیری فنی سیستم‌ها؛ طراحی رابط‌های کاربر؛ و نمونه‌سازی رابط‌ها و ارزیابی قابلیت استفاده پایگاه است. در میان این کارها، معماری اطلاعات درباره واکاوی و تشریح محتوای ویژه‌ای است که بناست پایگاه وب بدان بپردازد. برای این کار، باید سلسله مراتب و گروه‌بندی اطلاعات پایگاه بررسی ‌شود. معماری اطلاعات دارای چهار گام تدوین فهرست اطلاعات، طراحی ساختار راهبری، بازنمایی فرایندها، وطراحی شکل نمایش اطلاعات است. طراحی‌ رابط‌های کاربر و همچنین نمونه‌سازی و ارزیابی از دیگر گام‌های طراحی هستند.

مدیریت اطلاعات علم و فناوری دارای فرایندهای گوناگونی است که سه فرایند کلیدی آن را ثبت، سازمان‌‌دهی، و اشاعه اطلاعات تشکیل می‌‌دهند. سازمان‌‌دهی اطلاعات از فرایندهایی است که جست‌‌وجوی آسان و بازیابی مؤثر اطلاعات را در پی دارد. اطلاعات بدون سازمان‌‌دهی، به‌‌ویژه هنگامی که حجم آن رو به فزونی می‌‌رود، کاربرد خود را از دست می‌‌دهد. برای سازمان‌‌دهی اطلاعات می‌‌توان آن را نمایه‌‌سازی کرد. با نمایه‌‌سازی؛ اطلاعات را تحلیل، طبقه‌‌بندی، و قابل بازیابی می‌‌کنند. هدف از نمایه‌‌سازی اطلاعات، دسترسی بهتر و سریع‌‌تر به اطلاعات است که از دو راه انجام می‌‌شود؛ نخست توصیف ویژگی‌‌های ظاهری مدرک و دوم تحلیل و بازنمایی محتوای آن. نمایه‌‌سازیِ حرفه‌‌ای با کاربرد زبان طبیعی یا واژگان کنترل ‌‌شده، محتوای مدرک را به اصطلاحات نمایه‌‌ای تبدیل می‌‌کند. این گونه نمایه‌‌سازی به شیوه‌‌هایی استاندارد و هم‌‌خوانی با سیاست‌‌هایی از پیش تعیین ‌‌شده در چارچوب یک نظام نیاز دارد. برون‌‌داد نمایه‌‌سازی، حلقه پیوند میان تولید‌‌کنندگان و کاربران اطلاعات را درست می‌‌کند. نمایه‌‌سازی اطلاعات به بازیابی درست اطلاعات کمک می‌‌کند و بدون آن، بسیاری از اطلاعات بازیابی نمی‌‌شود. با نمایه‌‌سازی، یک مدرک در میان شمار بسیاری از مدارک همانند، به‌‌آسانی بازیابی یافته می‌شود.

کاربران برای پاسخ به نیازهای اطلاعاتی خود در زمینه‌‌های گوناگون باید به پایگاه‌‌های اطلاعات گوناگون مراجعه کنند. این کار می‌‌تواند دشوار باشد، زیرا نیاز است که کاربر هر روزه این سرکشی را انجام دهد و زمانی را برای آن بگذارد. برای برخی از کاربران که دارای سمت‌‌های مدیریت هستند، این دشواری بنا بر کمبود زمان، بیشتر است. اشاعه گزینشی اطلاعات پاسخ به این چالش است. در این خدمت، نیازهای اطلاعاتی یک کاربر یا دسته‌‌ای از کاربران شناسایی یا دریافت و اطلاعات تازه در یک زمان‌‌بندی برای ایشان فرستاده می‌‌شود. بدین ترتیب، کاربران گوناگون، اطلاعات علمی و فناورانه را که برای پژوهش یا کار خود نیاز دارند، به‌‌موقع دریافت می‌‌کنند.

سامانه اطلاعات مکانی (جی. آی. اس.)، مجموعه‌‌ای از زیرساخت‌‌ها و ابزارهای رایانه‌‌ای برای گردآوری، ذخیره‌‌سازی، تغییر، مدیریت، تحلیل، و نمایش داده‌‌های مکانی است. چنین سامانه‌‌ای می‌‌تواند با مصورسازی، طرح پرسش، و تحلیل و تفسیر دادگان به درک هر چه بهتر از روندها، الگوها، و پیوندهای میان آنها کمک کند. چنین سامانه‌‌ای برای همه سازمان‌‌ها و در همه صنایع که به گونه‌‌ای با اطلاعات مکانی سروکار دارند سودمند است. سامانه اطلاعات مکانی با فناوری‌‌های نوپدید همچون پردازش ابری و تلفن‌‌های هوشمند وارد گام تازه‌‌ای شده و از یک نرم‌‌افزار سنتی مبتنی بر میز کار به خدمتی وب‌‌بنیاد تبدیل شده است که همه می‌‌توانند در همه جا بدان دسترسی داشته باشند. این دسترسی کاربرد سامانه را افزایش چشم‌‌گیری می‌‌دهد و ارتباطات سریع‌‌تر، تصمیم‌‌گیری‌‌های بهتر، و صرفه‌‌جویی در هزینه‌‌ها را در پی می‌‌آورد.

سامانه اطلاعات مکانی وب‌‌بنیاد یک سامانه اطلاعات توزیع شده است که دست‌‌کم از یک خدمت‌‌دهنده و یک خدمت‌‌گیرنده درست می‌‌شود. خدمت‌‌دهنده خدمات را در حوزه اطلاعات مکانی ارائه می‌‌کند و خدمت‌‌گیرنده می‌‌تواند با مرورگر اینترنت، نرم‌‌افزارهای مبتنی بر میز کار یا نرم‌‌افزارهای مبتنی بر گوشی‌‌های هوشمند و تبلت‌‌ها از خدمت‌‌دهنده درخواست خدمت کند. بدین گونه خدمات مکانی در دسترس همگان در درون و بیرون سازمان گذاشته می‌‌شود.

سامانه‌‌های اطلاعات مکانی وب‌‌بنیاد با کاربرد اینترنت به‌‌عنوان بستری برای مبادله و دسترسی به اطلاعات می‌‌توانند مزایای زیر را به همراه داشته باشند:

★ دسترسی در همه جا و از همه جا؛

★ راحتی در کاربردهای گوناگون؛

★ خدمت‌‌دهی هم‌‌زمان به شمار بسیاری از کاربران؛

★ سازگاری بهتر با سیستم عامل‌‌های گوناگون؛

★ کاهش هزینه‌‌ سرانه کاربران.

سامانه‌‌های پیشنهاددهنده یا توصیه­‌گر (Recommender systems) سامانه‌‌هایی هستند که با تحلیل رفتار کاربر، مناسب‌‌ترین مورد (داده، اطلاعات، کالا، و...) را به وی پیشنهاد می­‌کنند. این سامانه‌‌ها رویکردی نوین برای رویارویی با چالش اندازه روزافزون اطلاعات هستند. این سامانه‌‌ها به کاربران خود کمک می‌‌کنند تا در میان حجم بزرگی از اطلاعات، بهتر و سریع‌‌تر به هدف خود نزدیک شوند.

کارکرد سامانه‌‌های پیشنهاددهنده را می­‌توان مانند سامانه‌‌های تصمیم­‌یار (Decision Support System: DSS) دانست. به گفته دیگر سامانه‌‌های پیشنهاددهنده گونه‌‌ای از سامانه‌‌های تصمیم‌‌یار هستند که کاربر خود را در گرفتن تصمیم یاری می‌‌کنند. اگر چه کاربر نهایی سامانه‌‌های تصمیم‌‌یار، مدیران ارشد یا میانی یک سازمان هستند، کاربری سامانه‌‌های پیشنهاددهنده کرانه‌‌ای ندارد و همگان آن را به‌‌کار می‌‌برند. این سامانه‌‌ها را می‌‌توان در:

★ در تجارت الکترونیک (توصیه محصولات و خدمات گوناگون)؛

★ در شبکه‌سازی (یافتن افراد خبره در یک زمینه ویژه و یا کسانی که در رویارویی با شرایط همانند، تجربه‌‌ای دارند و راهکارهایی یافته‌‌اند)؛

★ در کتابخانه‌­های دیجیتال (یافتن کتاب، مقاله، و دیگر مدارک)؛

★ در پزشکی (انتخاب پزشک متناسب با شرایط بیمار، انتخاب دارو، و ...)؛

★ در مدیریت ارتباط با مشتری (یافتن راهکارهایی برای حل مشکلات تولیدکننده و مصرف‌‌کننده در زنجیره تأمین) به‌‌ کار برد.

یادگیری ماشین با این پرسش سروکار دارد که چگونه می‌‌توان سامانه‌‌ای درست کرد که از تجربه، یاد بگیرد و عملکرد خود را بهبود بخشد. یادگیری ماشین زمینه پژوهشی و کاربردی بسیار پویا و پرکار از هوش مصنوعی در علوم کامپیوتر است که کاربردهای بسیاری در تمام زمینه‌‌ها و رشته‌‌ها مانند کنترل روبات‌‌ها، تشخیص گفتار، شناسایی متن، پردازش داده‌‌های اینترنتی، بیوانفورماتیک، بازی‌‌های رایانه‌‌ای، پزشکی، پیش‌‌بینی بازار بورس، و تشخیص سوء استفاده از کارت‌‌های اعتباری دارد.

کلان‌‌داده، حجم بزرگی از داده‌‌هاست که پردازش آن با پایگاه داده و ابزارهای پردازش و تحلیل معمول شدنی نیست. ارزش نهفته در کلان‌‌داده بسیار بالاست و از این رو، همچون یک دارایی ملی و سازمانی شناخته می‌‌شود. تحلیل و کاربرد داده‌‌ها عاملی کلیدی برای رقابت و رشد سازمان‌‌ها و همچنین مزیت رقابتی در کسب‌‌وکارها، پیشران نوآوری، و دارای تأثیر مثبت اجتماعی است. توانایی واکاوی، بیرون کشیدن اطلاعات، و تصمیم‌‌گیری بر پایه کلان‌‌داده، از هدف‌‌های کلیدی سامانه‌­های تحلیل کلان‌‌داده هستند. اندازه، گوناگونی، و تغییرات در داده‌­ها از چالش‌­های بنیادین تحلیل کلان‌‌داده به‌‌شمار می‌‌روند که چاره آن‌ها کاربرد مجموعه‌‌ای از فناوری‌‌های کلان‌‌داده است. کاربردهایی مانند بخش‌‌بندی، واکاوی احساس و دیدگاه، و پیشنهاد محصول بر پایه ویژگی مشتریان و کاربران از کاربردهای این سامانه‌‌ها هستند.

با رشد روزافزون داده‌‌ها، دریافت و تحلیل آن برای کشف دانش با روش‌‌های معمول شدنی نیست. هر چند داده‌‌ها افزایش بسیاری یافته‌‌ است، ولی سازمان‌‌ها در تصمیم‌‌گیری، دانش کمتر و کمتری دارند. داده‌‌کاوی برای پاسخ به این چالش پدید آمده است تا بهبود تصمیم­‌گیری، مشتری­‌یابی، کشف تخلف و تقلب، ارزیابی میزان ریسک و فروش، و کشف الگو و روند را بر پایه داده‌ها فراهم آورد. داده کاوی در زمینه‌‌های گوناگونی کاربرد دارد:

★ در علوم پزشکی برای پیش‌‌بینی خطر یک عمل جراحی؛

★ در علوم اجتماعی و سیاسی برای پیش‌‌بینی یا تحلیل نتیجه انتخابات؛

★ در سازمان برای مدیریت ارتباط با مشتریان؛

★ در نرم‌‌افزارهای امنیتی برای مانیتورینگ شبکه؛

★ در بانک برای تخصیص اعتبار به مشتریان و دسته‌‌بندی آنها؛

★ در امور مالی و اقتصادی برای پیش‌‌بینی قیمت یک یا چند سهام یا شاخص؛

★ در مکان‌‌یابی برای سازمان‌‌دهی اقلام فروشگاه‌‌های بزرگ یا تخصیص امکانات شهری؛

★ در آموزش و پژوهش برای بررسی روند پیشرفت کار.

با پیدایش روش‌های نوین تحلیل، کشف، و تشخیص الگوی داده‌ها (داده‌کاوی)، روش‌های پیش‌بینی فناوری نیز تغییر یافته‌اند. هوشمندی فناوری، کاربرد روش‌هایی است که با آنها می‌­توان داده­‌ها و الگوهای پنهان در نوشتارهای علمی را به دیدگاه‌­ها و بینش‌­ها دگرگون کرد تا برای تصمیم­‌گیری در حوزه­‌های راهبردی فناوری به کار روند. روش­‌ها و چارچوب­‌های هوشمندی فناوری، بر بیرون آوردن دانش فناورانه از نوشتارهای علمی با کاربرد روش‌های متن­‌کاوی استوار است. هوشمندی فناوری با فناوری‌کاوی انجام می­‌شود. فناوری­‌کاوی، کاربرد روش‌­ها و ابزارهای متن­‌کاوی در اطلاعات علم و فناوری مانند پروژه‌های پژوهشی، مقاله‌های علمی، و پروانه‌های اختراع است، که از رهگذر آن دانش و آگاهی درباره فرایندهای نوآوری فناورانه پدید می‌آید. تفاوت میان فناوری‌کاوی و متن‌کاوی در تأکید روش­‌های فناوری‌کاوی روی داده­‌های علم و فناوری است. با فناوری‌کاوی دستاوردهای زیر پدید می‌آیند:

★ دیده­‌بانی فناوری: فهرست­‌بندی، شناسایی، و تفسیر کار توسعه فناوری؛

★ هوشمندی رقابتی فناورانه (Competitive Technological Intelligence: CTI): شناسایی اینکه رقیبان یا همتایان در حوزه فناوری چه کارهایی انجام می­‌دهند؟

★ پیش­‌بینی فناوری: پیش­‌بینی رویکردهای احتمالی به توسعه فناوری‌­ها در آینده؛

★ نگاشت نقشه­ راه فناوری: ردیابی گام­‌های تکاملی در زمینه فناوری­‌های در پیوند و خانواده محصولات؛

★ ارزیابی فناوری: پیش­‌بینی دستاوردها و پیامدهای غیرمستقیم دگرگونی‌های فناورانه؛

★ آینده‌­نگری فناوری : برنامه‌­ریزی راهبردی (به‌ویژه در تراز ملی) با تأکید بر اولویت­‌ها و نقش‌های فناوری؛

★ مدیریت فرایند فناوری: مشارکت دادن افراد برای تصمیم­‌گیری در زمینه فناوری؛

★ نشانگرها و شاخص­‌های فناوری: سری­‌های زمانی که پیشرفت­‌ها را در زمینه قابلیت­‌های فناورانه ملی (یا در لایه‌های دیگر) ردیابی می­‌کنند.

امروزه محیطی که سازمان‌ها در آن کار می‌کنند، با دگرگونی در بازار، رقیبان، نیازهای مشتریان، فناوری‌ها، هنجارهای اجتماعی، و قواعد دولتی بسیار پیچیده‌تر شده است. عوامل گوناگونی در پدید آمدن این دگرگونی‌ها نقش دارند، مانند کاربرد روش‌های نوین بازاریابی، نیاز به ارائه خدمات در لحظه، ورود رقیبان تازه، نیاز به سفارشی‌سازی محصولات و خدمات، کاهش وفاداری مشتریان، حجم بالای داده‌ها و اطلاعات، بسترهای گوناگون فناوری برای ارائه خدمات، قوانین و مقرارت تازه جهانی و ملی، و گسترش شبکه‌های اجتماعی. برای رویارویی با این دگرگونی‌های سازمان‌ها باید چابکی بیشتری در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری داشته باشند. هوش کسب‌وکار پاسخ به این چالش‌ها و مجموعه‌ای از سامانه‌ها و ابزارها است که برای تحلیل داده‌ها و اطلاعات عملکردی سازمان و تبدیل آنها به دانش برای تصمیم‌گیری در لایه مدیریت ارشد سازمان به‌کار می‌روند. در سامانه‌های هوش کسب‌وکار باید داده‌های عملکردی سازمان مانند داده‌های ارتباط با مشتریان و مخاطبان و ارائه خدمات به آنها در مجموعه‌ای واحد، و در دوره‌های زمانی گردآوری خودکار شود. سپس با کاربرد ابزارهای تحلیل اطلاعات و داده‌کاوی و سامانه‌های تصمیم‌یار، این داده‌ها تحلیل شوند و برای تصمیم‌گیری در لایه مدیریت ارشد سازمان به‌کار روند. معماری هوش کسب‌وکار دارای این اجزاست:

★ ابزارهای استخراج، انتقال داده‌ها از منابع اطلاعاتی گوناگون، و بارگذاری آنها در انبار داده؛

★ انبار داده یا مجموعه‌ای از پایگاه‌های داده موضوعی (غرفه داده)؛

★ ابزارهای تحلیل و مدیریت عملکرد سازمانی مانند داشبورد دیجیتال؛

★ ابزارهای داده‌کاوی برای تحلیل اطلاعات سازمانی و تبدیل داده به دانش برای تصمیم‌گیری.

برخی از چالش‌ها و پرسش‌هایی که هوش کسب‌وکار می‌تواند بدان‌ها پاسخ دهد:

★ آیا روش‌های کنونی بازاریابی در جذب و نگهداشت مشتریان موثر بوده‌اند؟

★ گروه‌های گوناگون مشتریان و مخاطبان از چه محصولات و خدماتی استفاده می‌کنند؟

★ فروش محصولات و خدمات چگونه در میان گروه‌های گوناگون مشتریان، کانال‌های گوناگون توزیع، و بخش‌های گوناگون بازار توزیع شده است؟

★ آیا توزیع‌کنندگان می‌توانند محصولات و خدمات را به‌هنگام به مشتریان و مخاطبان ارائه کنند؟

★ اگر سرمایه‌گذاری را در بخشی از بازار کاهش دهیم، چه اثری روی سود خواهد داشت؟

★ اگر رقیبان تازه‌ای به بازار بیایند، چه اثری روی فروش و ارائه خدمات و محصولات خواهند داشت؟

★ برنامه‌های فروش و بازاریابی چگونه باید تغییر پیدا کنند، اگر بخواهیم گروه‌های جورواجوری از مشتریان را جذب کنیم؟

با پیاده‌سازی هوش و تحلیل کسب‌وکار می‌توان به سه لایه کلیدی از تحلیل‌ها روی داده‌های سازمانی دست یافت:

★ تحلیل‌های توصیفی (Descriptive Analytics) که عملکرد کنونی سازمان را نشان می‌دهند و بیشتر ابزارهایی مانند داشبورد دیجیتال و شاخص‌های کلیدی عملکرد را به‌ کار می‌برند،

★ تحلیل‌های پیش‌بینی‌کننده (Predictive Analytics) که بر پایه سامانه‌های پیش‌بینی و تصمیم‌یار بنا شده‎‌اند و می‌توانند رویدادهای فضای کسب‌وکار را با سناریوهای گوناگون در آینده پیش‌بینی کنند،

★ تحلیل‌های توصیه‌کننده (Prescriptive Analytics) که بر پایه سامانه‌ها و روش‌های داده‌کاوی و هوش مصنوعی درست شده‌اند و می‌توانند راهکارهایی را برای رویدادهایی در آینده به مدیران ارشد سازمان پیشنهاد دهند.

کاربرد گسترده تجارت الکترونیکی، داده‌ها و تراکنش‌های بسیاری را در پی داشته و با افزایش خدمات مالی بانک‌ها، جرایم مالی نیز گسترش یافته‌اند، به‌گونه‌ای که بانک‌ها، بورس، و بیمه‌­ها سالانه میانگین پنج درصد از درآمد خود را در تقلب‌های مالی از دست می‌دهند که کاهش اعتماد مشتریان را نیز در پی دارد. بر این پایه، شناسایی تقلب و جلوگیری از آن اولویت بالایی دارد. کشف تقلب با طراحی سامانه‌ای جامع و کامل شدنی است که بتواند رفتار کاربران را تحلیل و بررسی کند و همچنین، با یادگیری و پایش پیوسته عملکرد آنان، رفتارهای مشکوک را شناسایی و از بروز آن جلوگیری کند. سامانه تشخیص تقلب می‌تواند سرویس یکپارچه‌ای را برای نظارت، پیگیری، و جلوگیری از بروز جرائم فراهم و بستری استوار را مبتنی بر فناوری‌های نوین برای پیاده‌سازی قواعد کشف تقلب درست کند.

آموزش‌های مجازی با تمام مزایایی که برای آن‌ها وجود دارد از پویایی برخوردار نیستند و این سیستم‌ها، تعامل لازم را برای جذب یادگیرنده برقرار نمی‌کنند. در سیستم‌های آموزش مجازی، یک چالش بنیادین این است که بسیاری از ویژگی‌های یک کلاس درس واقعی را ندارند. آن‌ها نمی‌توانند به طور خودکار تشخیص دهند که یادگیرندگان چقدر آموخته‌اند، چه چیزی آن‌ها را هیجان زده می‌کند، هنوز چه چیزهایی را باید بدانند، در چه وضعیت انگیزشی هستند، چه شیوه‌ آموزشی‌ای می‌تواند نرخ یادگیری را افزایش دهد و در کل ارائه مطالب به یادگیرندگان بدون توجه به عامل‌های شناختی آن‌ها صورت می‌گیرد.

کشف راه‌های جدید برای الهام بخشیدن به یادگیرندگان هدف آموزشی ارزشمندی است. از این رو، گسترش‌دهندگان این نوع سیستم‌ها باید تمرکز خود را بر روی طراحی واسط‌های کاربری تعاملی، ایجاد و بسط سیستم‌های خبره برای سنجش فعالیت یادگیرندگان، ساخت مولفه‌های راهنما برای کمک به پیشرفت تحصیلی یادگیرندگان و تحلیل نیازهای کاربرها بگذارند. توجه به عامل‌های شناختی یادگیرنده یکی از مهم‌ترین عواملی است که باید در این نوع سیستم‌ها لحاظ شود. هنگامی که سیستم شخصیت، احساس، و تفاوت‌های فردی یادگیرندگان را شناسایی کند و با یادگیرندگان تعامل برقرار نماید، یادگیرندگان به آنچه که می‌آموزند بیشتر علاقه‌مند می‌شوند. یادگیرندگان احساس می‌کنند که فرایند آموزش معنی‌دار است، اطلاعات را بهتر حفظ می‌کنند، و تجربه‌های انگیزشی‌شان برای یادگیری بهتر می‌شود و در نهایت کارایی و بازدهی آن‌ها به مراتب بالاتر خواهد رفت.

گرایش کاربران به کاربرد منابع الکترونیکی یا دیجیتال که با کاربرد رایانه درست می‌شوند، رشدی روزافزون و همگام با پیشرفت فناوری اطلاعات دارد. از همین رو نیز نشر الکترونیکی همچون ابزاری نوین، جای خود را در کنار نشر کاغذی یا چاپی باز کرده است. نشر الکترونیکی با پیشرفت زیرساخت‌های اطلاعاتی و ارتباطی، پیشرفته و فضای تازه‌ای را برای ناشران و کاربران فراهم کرده که دسترسی بدان‌ها با نشر کاغذی یا چاپی ناشدنی است. برخی از ویژگی‌های یک مدرک الکترونیکی؛ کاربرد فراداده، نشان‌گذاری درون‌متنی، پیوند‌های دسترسی، فایل‌های کناری، انتشار بخش‌های دلخواه، مدیریت دسترسی، بروزرسانی کم‌هزینه، و مانند آن‌هاست.

کاربرد فرمت PDF برای نشر الکترونیکی چندان گسترده است که جایگزینی برای آن یافت نمی‌شود و ناشران ناگزیر به بهره بردن از آن هستند. ولی در کنار آن، فرمت‌های انعطاف‌پذیر و استانداردی نیز هستند که کاربرد آن‌ها رو به فزونی است. یکی از این فرمت‌ها، EPUB است که استانداری باز و رایگان و در دسترس همگان است و با ویژگی DRM به محتوا وابسته نیست.

شبکه‌های اجتماعی مجازی یا شبکه‌های اجتماعی جایی هستند که اعضا خود را به دیگران معرفی می‌کنند و با دیگر اعضا پیوندی دو و چندسویه می‌یابند و به عضویت گروه‌های گوناگون درمی‌آیند. این شبکه‌ها که در دهه گذشته رشد روزافرونی داشته‌اند، جای خود را در پیوندهای اجتماعی مردم باز کرده‌اند. شبکه‌های اجتماعی جایی برای نشر اندیشه‌ها و به‌اشتراک گذاردن دیدگاه‌ها و تجربه‌هاست. در شبکه‌های اجتماعی همگانی، همه جور کاربران با گرایش‌های گوناگون حضور دارند. در کنار این شبکه‌های اجتماعی، شبکه‌های اجتماعی حرفه‌ای‌تخصصی نیز پدید آمده‌اند که دارای کاربران و هدف‌های ویژه‌ای هستند. چنین شبکه‌هایی بیشتر به تبادل دانش و اطلاعات و گسترش ارتباطات میان کاربران ویژه با ویژگی‌های مشترک تمرکز دارند. خدمات و کاربردهای این شبکه‌ها نیز بر پایه این هدف‌ها و کاربران ویژه طراحی می‌شود.

در یک مجموعه آزمایشگاهی کارهای گوناگونی مانند پذیرش نمونه و انجام آزمون روی آن، تعمیرات و نگهداری و کالیبراسیون دستگاه‌ها و تجهیزات، ارتباط با مشتریان و رسیدگی به شکایت‌ها و درخواست‌ها، ارتباط با پیمانکاران و تامین‌کنندگان، مدیریت مستندات، کنترل و نظارت بر انبار آزمایشگاه، ممیزی‌های داخلی و بازنگری‌ها، نظام آراستگی و توجه به پاکیزگی دستگاه‌ها و تجهیزات، نگه‌داری اطلاعات و پیشینه‌ها چه برای مشتریان و چه برای دیگر بخش‌ها انجام می‌گیرد. فرایندهای آزمایشگاهی در چهارچوب استانداردهای جهانی مانند 17025 ISO/IEC از یک سو و نیاز به کاربست آنها در بستر نرم‌افزاری از سوی دیگر، سامانه مدیریت اطلاعات آزمایشگاهی (LIMS) مبتنی بر استاندارهای آزمایشگاهی را در پی دارد. سامانه مدیریت اطلاعات آزمایشگاهی می‌تواند برای آزمایشگاه‌های غذایی، دارویی، شیمیایی، صنعتی، و... به‌کار رود. این سامانه افزون بر اینکه جریان اطلاعات را در سازمان شفاف، دقیق، و یکپارچه می‌کند، به مدیران در بررسی عملکرد، کنترل، و نظارت بر کارکنان و بخش‌های گوناگون آزمایشگاه در هر لحظه کمک می‌کند و خدمات به مشتریان را بهبود می‌بخشد. کاربرد سامانه‌ای مبتنی بر نرم‌افزار برای آزمایشگاه، پیوند با مشتریان را بدون نیاز به حضور ایشان فراهم می‌کند. فرایند کلیدی سامانه مدیریت اطلاعات آزمایشگاهی گام‌های زیر را مدیریت می‌کند:

★ دریافت نمونه (از داخل یا خارج سازمان) و ثبت سفارش؛

★ ارجاع نمونه به آزمایشگاه برای انجام آزمون‌های درخواستی؛

★ نظارت و کنترل کیفیت نتایج آزمایش‌ها؛

★ نگهداری و ذخیره‌سازی نتایج نمونه‌های آزمایشگاهی و اعلام نتایج به مشتری؛

★ گزارش‌گیری از اطلاعات نمونه برای تحلیل‌ها و ارزیابی‌های آینده.