بررسی اخلاق داوری در مجله‌های علمی ایران: مطالعه موردی تدوین مرامنامه اخلاق داوری در پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات

داوری پژوهش‌ها و بروندادهای آنها، به‌ ویژه مقاله‌های علمی، گونه‌ای رفتارِ علمی است که برای بررسی دقیق، عالمانه و منصفانه یک اثر یا فعالیت علمی یا پژوهشی اهمیت بسیار زیادی دارد. این فرایند ذهنی، دربرگیرنده تلاش برای بررسی اصالت، ارزش، اثرگذاری، نوآورانه‌بودن و به‌ طور کلی اهمیت یک اثر یا فعالیت پژوهشی است. افزون بر این، این فعالیت علمی یکی از اجزای جدایی‌ناپذیر اخلاق نشر علمی نیز محسوب می‌شود و داوران همراه با نویسندگان، سردبیران و ویراستاران از مهم‌ترین اجزای نشر علمی، به‌ ویژه نشر مقاله‌های علمی در نظر گرفته می‌شوند. با توجه به نقش نظام ارزیابی و داوری درکیفیت محتوای مقاله‌ها و حیات علمی این مجله‌ها، و در نتیجه سلامت نشر علمی، توجه به اصول اخلاقی انتشار و رهنمودهای تهیه شده برای داوران و همترازخوانان، سردبیران و نویسندگان اهمیت بسیار زیادی دارد. با این‌حال، به‌ نظر می‌رسد لازم است نگاهی نظام‌مند و تحلیلی نسبت به رهنمودهای اخلاقی ارائه شده در مجله‌های علمی پژوهشی در میان پژوهش‌های علمی وجود داشته باشد. «پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات» به عنوان یکی از باسابقه‌ترین مجله‌های حوزه علوم و فناوری اطلاعات است و در اساس‌نامه مجله اشاره‌ای کلی به معیارهای «کوپ» صورت پذیرفته اما مرامنامه یا منشور اخلاقی برای داوری این مجله تدوین نشده است. پژوهش حاضر درصدد بررسی اخلاق داوری در مجله‌های علمی پژوهشی در ایران بود و به‌ طور ویژه به تدوین مرامنامه داوری در این مجله پرداخت. این پژوهش با استخراج و بررسی رهنمودهای اخلاق داوری آغاز و با پنل خبرگان این مؤلفه‌ها ارزیابی شدند. سپس بیانیه‌های اخلاقی مجله‌های وزارت عتف تحلیل محتوای کیفی شدند. در ادامه، با بررسی فرایند داوری، اسناد داوری این مجله تحلیل محتوا شدند. یافته‌های این بخش در بحث گروهی متمرکز که در بخش روش‌شناسی به آن اشاره می‌شود، مورد بحث و بررسی قرار گرفت. این پژوهش به صورت موردپژوهی و با روش یا رویکرد آمیخته و چند روشی از نوع متوالی اکتشافی و به ترتیب کیفی غیرپایه، و کیفی پایه و کمی غیرپایه به‌ صورت موازی انجام شد. بخش کیفی غیرپایه دربرگیرنده دو مرحله تحلیل محتوای کیفی برای رهنمودهای اخلاق داوری با تأکید بر «کوپ» و بیانیه‌های اخلاق داوری مجله‌های وزارت عتف بود. بخش کیفی پایه نیز دربرگیرنده تحلیل محتوای کیفی اسناد داوری «پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات» و بحث گروهی متمرکز بود. بخش کمی غیرپایه نیز دربرگیرنده پنل خبرگان برای اعتباریابی مولفه‌ها و بررسی دیدگاه داوران با پرسشنامه محقق‌ساخته بود که هر یک از دو مرحله آن به‌ صورت موازی با یکی از مراحل کیفی پایه و غیرپایه انجام شد. در این پژوهش از سه نوع زاویه‌بندی پژوهشگر، داده و روش پژوهش برای اعتبار یافته‌های پژوهش استفاده شد. برای رعایت محرمانگی و بی‌نام‌سازی اسناد داوری و دیدگاه داوران از پروتکل حذف نام داوران و نویسندگان و سایر اجزای افشا کننده هویت آنان در دو مرحله انجام شد. یافته‌های پژوهش نشان داد، مولفه‌های اخلاق داوری در 8 مولفه اصلی «پایبندی به زمان»، «رعایت محرمانگی»، «نبود سوگیری»، «توجه به برخورد منافع»، «توجه به بدرفتاری پژوهشی»، «بیان احترام‌آمیز و منصفانه»، «پیشنهاد سازنده و عینی» و «مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی» همراه با 40 مولفه فرعی و مصداق‌های آن قرار گرفتند. همچنین، با بررسی بیانیه‌های اخلاق داوری در مجله‌های وزارت عتف مشخص شد افزون بر این‌که فقط نیمی از مجله‌ها بیانیه اخلاق داوری دارند، نگاه، رویکرد و چشم‌انداز متفاوتی نیز نسبت به «کوپ» در ارتباط با مولفه‌های اخلاقی داشتند. یافته‌های بخش تحلیل محتوای اسناد نیز نشان داد 102 نمونه نقض اخلاق داوری در مولفه‌های «پایبندی به زمان»، «بیان احترام‌آمیز و منصفانه»، «ارائه پیشنهاد سازنده و عینی» و «مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی» رخ‌داده که از میان این مولفه‌ها، نمونه‌های مرتبط با نقض اخلاق در «بیان احترام‌آمیز و منصفانه» و «پیشنهادهای عینی و سازنده» بیش از سایر مولفه‌ها تکرار شده بودند. همچنین، به ازای هر 6.6 داوری (15 درصد داوری‌ها) یک نقض اخلاق داوری از نظر «پایبندی به زمان» رخ داده بود. همچنین، با توجه به تأکید مجله‌ها بر آشکارسازی برخورد منافع، افشانکردن محرمانگی، نبود سوگیری، شواهد قابل توجه و عینی از نقض اخلاق داوری در این سه مولفه اصلی در این مجله به‌ دست نیامد. در پایان، بیانیه اخلاق داوری مجله بر پایه یافته‌های زیست‌بوم مجله‌های علمی و با تأکید بر «پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات» در دو نوع کوتاه و مشروح تدوین شد تا در اختیار داوران مجله قرار بگیرد.