طراحی مدل مفهومی نظام ملی نشر علمی

طراحی و پیاده‌سازی نظام نشر علمی در سطح ملی یکی از اصلی‌ترین موضوعات مورد توجه محققین، متخصصین و مدیران بالادستی در کشورها بوده و در چشم‌انداز بیست‌ساله کشور ایران نیز بر آن تأکید شده است. پژوهش حاضر از نوع اکتشافی متوالی و به روش سه سویه‌­سازی است. با استفاده از داده‌های کمی و کیفی  مؤلفه‌­های نظام نشر علمی استخراج و مدل مفهومی نظام نشر علمی طراحی شد. برای استخراج مؤلفه­‌ها و شاخص­‌ها از مرور نظام‌­مند متون استفاده شد و 313 مدرک به­‌ صورت تمام‌متن مورد بررسی قرارگرفت؛ سپس برای تعیین وضعیت مؤلفه­‌ها و شاخص‌­های شناسایی شده، در اکوسیستم نشر علمی، چک‌لیستی از آن­ها تدوین شد و  وضعیت آن­ها در 12 خرده ­نظام­‌های نشر علمی مشاهده ­شد. بعد از انجام اصلاحات مورد نیاز چارچوب مفهومی نظام نشر علمی طراحی­ شد و از نظر 30 نفر از متخصصان داخلی و خارجی مورد­ تأیید قرار گرفت. برای بومی‌­سازی مدل مفهومی متناسب با ظرفیت اکوسیستم نشر علمی کشور از روش کیفی و مصاحبه نیمه­‌ساختاریافته استفاده ­شد. مشارکت­‌کنندگان در این بخش از پژوهش شامل 19 نفر از خبرگان نشر علمی است.  بر اساس مطالعات مرور نظام­‌مند 12 مؤلفه شامل: دسترسی، ارتباطات، کنترل، زیرساخت، پشتیبانی، فناوری، اقتصاد، منابع علمی، ارزیابی، آموزش و  اخلاق  برای نظام نشر علمی شناسایی ­شد. این مؤلفه‌­ها و شاخص‌­های آن در خرده­ نظام­‌های نشر علمی مورد بررسی قرار گرفت، یافته‌های این بخش حاکی از این بود که بسته به نوع، کارکرد، اهداف و قدمت خرده ­نظام‌­ها­، از مؤلفه­‌های شناسایی ­شده استفاده شده ­بود. خرده­ نظام­‌هایی که قدمت آن ها بیشتر بود به نسبت از مؤلفه‌ها و شاخص‌­های نشر علمی بیشتری از خرده ­نظام­‌هایی که در سال­‌های اخیر شکل­ گرفته­‌اند استفاده کرده­‌اند. نظرسنجی از خبره‌­های نشر علمی در خصوص مؤلفه‌­های شناسایی شده­ نیز در اکثر موارد با یافته­‌های بررسی خرده­ نظام­‌ها هم‌سو و در تعدادی از شاخص­‌ها اختلاف داشت. یافته‌­های بخش بومی‌­سازی نیز نشان می­­‌دهد ابعاد شناسایی­ شده در مدل مفهومی نظام نشر علمی برای طراحی نظام نشر علمی کشور ضرورت دارد، اما با توجه به شرایط اقتصادی، فنی، فرهنگی و زیرساختی در حال حاضر می‌­توان تعدادی از شاخص­‌ها را در اولویت طراحی نظام نشر کشور قرار داد. نتایج مطالعات سه­‌سویه‌­سازی نشان می‌­دهد در هر سه مطالعه مؤلفه­‌های شناسایی ­شده برای نظام نشر علمی مورد تأیید قرار گرفت و اندک اختلاف­‌هایی که در این سه مطالعه وجود داشت به کاربست برخی از شاخص‌­های نظام نشر علمی مربوط می­‌شود. نتایج بومی‌سازی ­مدل نیز حاکی از آن است که، تمامی 12 مؤلفه نظام نشرعلمی مورد توجه خبرگان نشر علمی قرارگرفت و از میان 39 شاخص 21 شاخص به منظور پیاده‌سازی نظام نشر علمی کشور در اولویت هستند. در مجموع،  این پژوهش نشان می‌دهد تصمیم برای پیاده‌­سازی نظام نشر علمی کشور، سیاست­‌گذاران را ملزم به تدوین برنامه استراتژیک جامع در بافت وسیع‌­تر خواهد نمود، و فرصتی را برای طراحان بوجود خواهد­ آورد تا بتوانند به طراحی و توسعه استانداردهای تولید، مبادله، توزیع و به­‌کارگیری اطلاعات علمی بپردازند. به متولیان آثار علمی امکان ارتباطات علمی  پایدار و گسترده را خواهد داد زیرا تحقق چنین ارتباط علمی نیازمند زیرساخت مناسب، مقررات اخلاقی، قوانین و مقررات مدون، فرآیندهای تعریف ­شده، و پشتیبانی صحیح است. توسعه‌­دهندگان سیستم مجال خواهند ­یافت، مسائل زبانی را به عنوان ابزار ارتباط (با سیستم و متخصصان) ارتقاء­ دهند. با توجه به شرایط اقتصادی، فنی و فرهنگی اولویت­‌بندی شاخص‌­های شناسایی­ شده­ نظام نشر علمی کشور کمک می­‌کند تا جامعه مراحل اساسی برای تحقق و پیاده‌‌­سازی نظام نشر علمی را شروع نمایند. برخی از خروجی این نظام برای جامعه، رشد و توسعه­ علمی کشور در نظام جهانی نشر علمی از طریق ارزیابی کیفیت بروندادهای علمی و نظارت بر اصول اخلاقی، توسعه ارتباطات علمی، کاهش هزینه‌­ها از طریق بازنویسی اهداف و وظایف سازمان­‌هایی که کارکرد مشترک دارند، پشتیبانی مناسب از متولیان علم و دانش از طریق حفظ حقوق مادی و معنوی آثار، حفظ امنیت داده­‌ها و برنامه‌ریزی بر اساس آن و بهبود اقتصاد نشر است. امید است با راه­‌اندازی این نظام، شاهد دسترسی گسترده به اطلاعات علمی، توسعه­ ارتباطات علمی، کنترل‌­های سازنده، ارتقاء استانداردها، تجدیدنظر در قوانین و سیاست­‌گذاری­‌های نشر علمی، بهبود مسائل زبانی، ارزیابی‌های جامع، رفع مشکلات بدرفتاری علمی، هدفمند شدن آموزش‌­های حوزه نشر علمی کشور باشیم.